تفسیر آیهٔ ۱۰۸ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً » (هرگز در آن نایست) تا پایان آیه. سخن را با نهی پیامبر (ص) از ایستادن [و نماز خواندن] در آن مسجد آغاز کرد؛ سپس از مسجد قبا یاد نمود و ایستادن در آن را—پس از ستودنش با این سخن که: « لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَي التَّقْويٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ » (مسجدی که از نخستین روز بر پایهٔ تقوا پی‌ریزی شده، سزاوارتر است که در آن بایستی)—ترجیح داد. بدین‌ترتیب، آن مسجد را به سبب حسنِ نیت بنیان‌گذارانش از همان روز نخست ستود، و برتریِ ایستادن در آن را نسبت به ایستادن در مسجد ضرار بر همین امر بنا نهاد.

گرچه این جمله، به سبب تعبیر به «أَحَقّ» (سزاوارتر است)، به‌خودی‌خود تعیّنِ ایستادن [برای نماز] در مسجد قبا را نمی‌رساند، اما از آنجا که پیش‌تر از ایستادن در مسجد ضرار نهی شده است، همین امر موجب تعیّن آن می‌شود. سخن خدای متعال: « فِيهِ رِجٰالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا » (در آن مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه شوند) بیان علّتِ برتریِ پیش‌گفته است، و کلام او: « وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ » (و خدا پاکیزگان را دوست دارد) کامل‌کنندهٔ این علّت است؛ و همین نکته دلیل است بر اینکه مراد از « لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ » همان مسجد قباست، نه مسجد پیامبر یا مسجدی دیگر.

معنای آیه چنین است: هرگز در مسجد ضرار برای نماز نایست؛ سوگند می‌خورم که مسجد قبا که مسجدی است از روز نخست بر پایهٔ تقوای الهی بنا شده، سزاوارتر و شایسته‌تر است که برای نماز در آن بایستی؛ چراکه در آن مردانی هستند که دوست دارند از گناهان یا پلیدی‌ها و آلودگی‌ها پاک شوند، و خدا پاکیزگان را دوست دارد و بر توست که در میان آنان [به نماز] بایستی.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از حَلَبی روایت کرده که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ مسجدی که بر پایهٔ تقوا بنیان نهاده شده پرسیدم، فرمود: «مسجد قبا است.»

می‌گویم: عیاشی نیز آن را در تفسیر خود روایت کرده است.

و همین معنا در کتاب «کافی» نیز به سند خود از معاویه بن عمار از آن حضرت (ع) روایت شده است.

در کتاب «الدر المنثور» از راه‌های متعددی از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «آن، همین مسجد من است.» اما این سخن با ظاهر آیه ناسازگار است، به‌ویژه با این فرمودهٔ خدا: « فِيهِ رِجٰالٌ » (در آن مردانی هستند...) تا پایان آیه؛ زیرا کلام در مقام مقایسه میان دو مسجد است: مسجد قبا و مسجد ضرار، و مقایسه میان اهل این دو مسجد؛ و در اینجا هیچ مقصودی در پیوند با مسجد پیامبر (ص) در میان نیست.

در تفسیر عیاشی از حَلَبی روایت شده است که از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدا پرسیدم:

« فِيهِ رِجٰالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا » (در آن مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه شوند)؛ امام فرمود: «آنان که دوست دارند پاکیزه شوند، پاکیزگیِ وضو است، یعنی شست‌وشو و طهارت با آب (استنجا)». و فرمود: «این آیه دربارهٔ اهل قبا نازل شد».

و در مجمع‌البیان دربارهٔ این آیه آمده است: «دوست دارند خود را با آب از مدفوع و ادرار پاک سازند»؛ و این معنا از دو سرور، امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده است.

و از پیامبر (ص) روایت شده است که ایشان فرمود:

به اهل قبا: «در طهارت و پاکیزگیِ خود چه می‌کنید که خدای متعال چنین نیکو شما را ستوده است؟» گفتند:

«اثر مدفوع را با آب می‌شوییم». پیامبر فرمود: «خداوند دربارهٔ شما نازل فرمود: « وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ » (و خداوند پاکیزگان را دوست دارد)».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۷ و ۱۰۸ با هم

و اگر این آیات در نزول مستقل بوده باشند، وجه مناسب آن است که «واو» استئنافیه (آغازگر کلام نو) باشد و عبارتِ « اَلَّذِينَ اتَّخَذُوا » مبتدا، و خبرِ آن، سخنِ خدای متعال باشد که فرمود: « لاٰ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً » (هرگز در آن نایست). البته این وجه را بنا بر فرض پیشین نیز می‌توان جاری دانست. مفسران در اعراب این آیه وجوه دیگری نیز یاد کرده‌اند که خالی از تکلف (پیچیدگی و تحمیل) نیست و ما آن‌ها را واگذاشتیم.

تفسیر آیه‌های ۱۰۸ و ۱۰۹ با هم

از آنچه گذشت روشن شد که سخن خدای متعال: « لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ » به‌منزلهٔ بیان دلیل برتریِ این مسجد بر آن مسجد، و کلام او: « فِيهِ رِجٰالٌ » برای نشان دادن برتریِ اهل این مسجد بر اهل آن مسجد دیگر است؛ و سخن آیندهٔ او: « أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ » نیز برای بیان برتری دوم آمده است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۷ تا ۱۱۰ با هم

در «مجمع‌البیان» آمده است که مفسران گفته‌اند: بنی‌عمرو بن عوف مسجد قبا را ساختند و پیامی به پیامبر خدا (ص) فرستادند که نزد آنان بیاید؛ پس ایشان نزد آنان آمد و در آن مسجد نماز گزارد. ادامه در متن کامل

چون آن را ساختند، نزد پیامبر خدا (ص) آمدند، در حالی که آن حضرت آمادهٔ عزیمت به تبوک می‌شد، و گفتند: «ای پیامبر خدا، ما مسجدی برای افراد بیمار و نیازمند و برای شب‌های بارانی و شب‌های زمستانی ساخته‌ایم، و دوست داریم نزد ما بیایی و در آن برایمان نماز بگزاری و به برکت دعا کنی.» پیامبر (ص) فرمود: «من در آستانهٔ سفرم، و چون… ادامه در متن کامل