تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ طارق

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن الهی: « إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ »، آمده است: «یعنی قرآن با روشنگری دربارهٔ هر یک از حق و باطل، میان آن دو جدایی می‌افکند»؛ و این معنا از امام صادق (ع) نیز روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَ مٰا هُوَ بِالْهَزْلِ » (بی‌گمان این سخنی فیصله‌بخش و جداکننده است، و هرگز شوخی و بیهوده نیست). «فصل» جدا ساختن یکی از دو چیز از دیگری است تا میانشان فاصله بیفتد. و تعبیر آوردن به مصدرِ «فصل»—در حالی که مقصود «فاصل» (جداکننده) است—برای مبالغه است؛ مانند تعبیرِ «زیدٌ عدلٌ» (فلانی سراپا عدالت است). و «هزل» نقطهٔ مقابلِ «جدّ» (سخن جدّی) است.

این دو آیه جواب سوگند است و ضمیر در « إِنَّهُ » به قرآن برمی‌گردد؛ معنا این است که: به چنان و چنان سوگند می‌خورم که همانا قرآن سخنی جداکننده میان حق و باطل است و کلامی بدون جدیت نیست؛ پس هر چه را حق اعلام کند، بی‌گمان حق است و هر چه را باطل بداند، بی‌گمان باطل است؛ بنابراین، آنچه از رستاخیز و بازگشت به شما خبر داده، حقیقتی بی‌چون‌وچراست.

برخی نیز گفته‌اند: این ضمیر به همان خبرِ بازگشت و معاد برمی‌گردد که پیش‌تر گذشت؛ اما وجه نخست موجه‌تر و پذیرفتنی‌تر است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌شیبه، دارمی، ترمذی، محمد بن نصر، و ابن انباری در کتاب «المصاحف» از حارث اَعوَر روایت کرده‌اند که گفت: وارد مسجد شدم و دیدم مردم در گفت‌وگوهای گوناگون فرو رفته‌اند. پس نزد علی (ع) آمدم و او را باخبر ساختم. فرمود: «آیا واقعاً چنین کرده‌اند؟! از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: به‌راستی فتنه‌ای در پیش خواهد بود. گفتم: ای پیامبر خدا، راه رهایی از آن چیست؟ فرمود: کتاب خدا؛ در آن خبرِ پیشینیانِ شما و خبرِ پس از شما و داوریِ میان شما آمده است؛ سخنی است جداکننده [میان حق و باطل] و شوخی و بیهوده نیست؛ هر گردن‌کشی آن را واگذارد، خدا کمرش را می‌شکند؛ هر کس هدایت را در غیر آن بجوید، خدا گمراهش می‌سازد؛ و آن ریسمان استوار خدا، ذکر حکیم، و راه راست است؛ هموست که هوس‌ها با آن منحرف نمی‌شوند، دانشمندان از آن سیر نمی‌گردند، زبان‌ها با آن به اشتباه نمی‌افتند، با تکرار بسیار کهنه نمی‌شود، و شگفتی‌هایش پایان نمی‌پذیرد؛ هموست که چون جنیان شنیدند، درنگ نکردند تا آنکه گفتند: «إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ» (ما قرآنی شگفت شنیدیم که به راه رشد هدایت می‌کند). هر کس بر اساس آن سخن گوید، راست گفته است؛ هر کس بدان حکم کند، عدالت ورزیده است؛ هر کس به آن عمل کند، پاداش می‌یابد؛ و هر کس به سوی آن فراخواند، به راه راست هدایت شده است.»

می‌گویم: روایتی نزدیک به این مضمون از معاذ بن جبل از پیامبر خدا (ص) نیز نقل شده است؛ و ابن مَردُوَیه هم آن را به اختصار از علی (ع) روایت کرده است.