تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ مطففین

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ إِذَا اكْتٰالُوا عَلَي النّٰاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذٰا كٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ » (آنان که هرگاه از مردم با پیمانه می‌ستانند، کامل و تمام دریافت می‌کنند؛ و هنگامی که برای آنان پیمانه یا وزن می‌کنند، کم می‌گذارند). «اکتیال از مردم» به معنای ستاندنِ کالا از آنان با پیمانه است، و متعدی شدن آن با حرف «عَلَى» برای رساندن معنای زیان‌رسانی است. «کیل» یعنی پیمانه کردن و کالا دادن به مردم؛ در زبان عربی گفته می‌شود: «كاله طعامه و وزنه» و نیز «كال له طعامه و وزن له» (طعامش را برای او پیمانه یا وزن کرد) که صورت نخست، زبان اهل حجاز است و نزول قرآن نیز بر پایهٔ آن بوده، و دومی زبان دیگران است، چنان‌که در مجمع‌البیان آمده است. «استیفاء» به معنای دریافت تمام و کمالِ حق است، و «اخسار» به معنای به زیان انداختن دیگران است.

و معنای آیه چنین است: کسانی که هرگاه با پیمانه از مردم می‌ستانند، حق خود را تمام و کمال دریافت می‌کنند، و هرگاه با پیمانه یا ترازو به مردم کالا می‌دهند، از آن می‌کاهند و آنان را دچار زیان و خسارت می‌کنند.

بنابراین، مضمون هر دو آیه در مجموع، یک نکوهش است: اینکه آنان جانب حق را به سود خود رعایت می‌کنند، ولی برای دیگران رعایت نمی‌کنند؛ به بیانی دیگر، همان اندازه از حق را که برای خود می‌شناسند، برای دیگران رعایت نمی‌کنند. این کار مایهٔ تباهی جامعهٔ انسانی است؛ جامعه‌ای که بر پایهٔ تعادل حقوق متقابل شکل گرفته است، و تباه شدن آن، سرآغاز هرگونه فساد و تباهی است.

در اینجا «اتزان» (وزن کردن برای خرید) همراه با «اکتیال» (پیمانه کردن برای خرید) ذکر نشده است، بر خلافِ سنجش با وزن که همراه با سنجش با پیمانه ذکر شده، آنجا که می‌فرماید: « وَ إِذٰا كٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ » (و هنگامی که برای آنان پیمانه یا وزن می‌کنند). برخی گفته‌اند: دلیلش این است که کم‌فروشان، فروشنده و کاسب بودند و غالباً مقادیر زیادی از غلات، حبوبات و کالاهایی از این دست را عمده می‌خریدند و سپس با خرده‌فروشیِ تدریجی آن کسب‌وکار می‌کردند، و شیوهٔ معمول آنان دربارهٔ بیشتر این کالاها این بود که دادوستد با پیمانه انجام می‌شد نه با وزن؛ ازاین‌رو، آمدنِ «اکتیال» به‌تنهایی در آیه، بر اساس رسم و شیوهٔ غالب بوده است.

و برخی گفته‌اند: «اتزان» ذکر نشده است؛ زیرا خرید و فروش با هر دو روش پیمانه و وزن انجام می‌شود، پس ذکر یکی بر دیگری نیز دلالت دارد. ایراد این سخن آن است که همین نکته در مورد «کیل» نیز جاری بود، در حالی که در آنجا «وزن» همراه با آن ذکر شده است؛ بنابراین، این توجیه خالی از ادعای بدون دلیل (تحکم) نیست.

و گفته شده است: این دو آیه بیانگر رسم و عادت کسانی است که سوره درباره‌شان نازل شده است؛ چراکه آنان هنگام خرید فقط با پیمانه خرید می‌کردند، اما هنگام فروش، هم با پیمانه و هم با وزن می‌فروختند. این توجیه نیز ادعایی بدون دلیل است.

و وجوه دیگری از این دست که در توجیهِ بسنده کردن به ذکر «اکتیال» در آیه گفته‌اند، و هیچ‌یک از آن‌ها خالی از ضعف نیست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است که فرمود: «نزلت يعني سوره المطففين علي نبي الله ص-حين قدم المدينه و هم يومئذ أسوأ الناس كيلا-فأحسنوا الكيل» (این سوره، یعنی سورهٔ مطففین، هنگامی بر پیامبر خدا (ص) نازل شد که به مدینه وارد شدند، در حالی که مردم در آن روزگار در پیمانه‌کردن بدترین وضع را داشتند؛ پس پیمانه‌کردن را نیکو ساختند.)