تفسیر آیهٔ ۷۵ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولٰئِكَ مِنْكُمْ » (و کسانی که پس از آن ایمان آوردند و هجرت کردند و همراه شما جهاد نمودند، آنان از شمایند). این خطاب به نخستین مهاجران و انصار است و کسانی را که پس از آن ایمان آورده، هجرت کرده و همراهشان جهاد نموده‌اند، به آنان ملحق می‌سازد تا در ولایت (همبستگی و حق یاری متقابل) با آنان شریک باشند.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْليٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ » (و خویشاوندان در کتاب خدا نسبت به یکدیگر سزاوارترند) تا پایان آیه.

این بخش از آیه، ولایت را در میان خویشاوندان و نزدیکان برقرار می‌سازد که مقصود از آن همان ولایتِ ارث است؛ چرا که دیگر اقسام ولایت، منحصر به خویشاوندان نیست.

این آیه حکم ارث بردن بر پایهٔ پیمان برادری (عقد مؤاخات) را که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در آغاز هجرت میان مسلمانان برپا کرده بود نسخ می‌کند و ارث‌بری را بر پایهٔ خویشاوندی تثبیت می‌نماید؛ چه وارث صاحب سهمِ معین در قرآن باشد یا نباشد، و چه عَصَبَه (خویشاوندان پدری) باشد یا نباشد؛ زیرا همان‌طور که پیداست آیه مطلق و فراگیر است.

بحث روایی

در مجمع‌البیان از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده است که مسلمانان [در آغاز هجرت] بر پایهٔ پیمان برادری از یکدیگر ارث می‌بردند.

می‌گویم: در این روایت دلالتی بر این نیست که آیه دربارهٔ ولایتِ برادری نازل شده باشد.

در کافی به سند خود از ابوبصیر از امام باقر (علیه‌السلام) روایت کرده است که فرمود: دایی و خاله هرگاه وارث دیگری همراهشان نباشد، ارث می‌برند؛ زیرا خداوند می‌فرماید: « وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْليٰ بِبَعْضٍ-فِي كِتٰابِ اللّٰهِ » (و خویشاوندان در کتاب خدا نسبت به یکدیگر سزاوارترند).

می‌گویم: عیاشی نیز این روایت را از ابوبصیر از آن حضرت به صورت مرسل (بدون ذکر سند) نقل کرده است.

در تفسیر عیاشی از زراره از امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْليٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ » (و خویشاوندان در کتاب خدا نسبت به یکدیگر سزاوارترند) روایت شده است که فرمود: برخی از آنان در ارث بردن از برخی دیگر سزاوارترند؛ زیرا هر کس به میت نزدیک‌تر باشد، به ارث او سزاوارتر است. سپس امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: آنان به میت سزاوارترند و نزدیک‌ترین افراد به او، مادر و برادر و خواهر تنی‌اش (از پدر و مادرِ یکی) هستند؛ آیا مادر به میت نزدیک‌تر از برادران و خواهرانش نیست؟

در همان کتاب از ابن‌سنان از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود: هنگامی که علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) و عثمان بن عفان دربارهٔ مردی اختلاف کردند که از دنیا رفته بود و عَصَبَه‌ای (خویشاوند پدریِ ارث‌بر) نداشت تا از او ارث ببرند، ولی خویشاوندانی داشت که [طبق نظر عثمان] ارث نمی‌بردند،

و در میان آنان صاحب سهمِ معینی نبود، علی (علیه‌السلام) فرمود: میراث او به خویشاوندانش می‌رسد؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید:

«وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْليٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ» (و در کتاب خدا، خویشاوندان نسبت به یکدیگر سزاوارترند [انفال: ۷۵]).

و عثمان گفت: «ارث او را در بیت‌المال مسلمانان قرار می‌دهم و هیچ‌یک از خویشاوندانش از او ارث نمی‌برند».

می‌گویم: روایت‌های رسیده از امامان اهل‌بیت (ع) در ردّ دیدگاه عَصَبه (وارثان نَسَبیِ مذکر از سوی پدر) و استناد به این آیه برای ابطال آن، بسیار است.

و در کتاب «الدر المنثور»، طَیالِسی، طَبرانی، ابوالشیخ و ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) میان یارانش پیمان برادری بست و آنان از یکدیگر ارث می‌بردند، تا آنکه این آیه نازل شد: « وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْليٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ » (و خویشاوندان در کتاب خدا نسبت به یکدیگر سزاوارترند [انفال: ۷۵])؛ پس آن شیوه را واگذاشتند و بر پایهٔ نَسَب از یکدیگر ارث بردند.