تفسیر آیهٔ ۶۴ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّٰهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (ای پیامبر، خدا و مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند برای تو بس است). این سخن برای دلگرمی و آرامش خاطر پیامبر (ص) است؛ و پیش از آن نیز خدای متعال فرموده بود: « فَإِنَّ حَسْبَكَ اللّٰهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ » (بی‌تردید خدا برای تو بس است؛ او همان کسی است که تو را با یاری خود و به وسیلهٔ مؤمنان نیرومند ساخت). بنابراین مقصود این است ــ و خدا داناتر است ــ که خداوند خودْ با نصرت خویش و با همراهی مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند، تو را کفایت می‌کند. مقصود این نیست که در اینجا دو سبب مستقل و کافی وجود دارد، یا یک سبب کافیِ دارای دو جزء در کار است که از مجموع آن‌ها یک سببِ بسنده پدید می‌آید؛ چراکه توحید قرآنی چنین پنداری را نمی‌پذیرد.

گاه نیز گفته شده که معنای آیه چنین است: خدا برای تو بس است و برای مؤمنانی هم که از تو پیروی کرده‌اند بس است؛ بر پایهٔ عطف این عبارت:

یعنی عطف « مَنِ اتَّبَعَكَ » (کسانی که از تو پیروی کردند) بر جایگاه ضمیرِ «کاف» در « حَسْبُكَ » (تو را بس است).

به هر روی، چنان‌که از سیاق سخن و قرائن بیرونی برمی‌آید، این کلام برای تشویق و انگیزش به پیکار آورده شده است؛ زیرا آنچه از بسندگی و نقش‌آفرینی مؤمنان برای پیامبر (ص) زودتر به ذهن می‌رسد، حضور و یاری آنان در میدان جنگ است.

برخی از مفسران یادآور شده‌اند که این آیه در سرزمین «بیداء» و پیش از غزوهٔ بدر نازل شده است. بنا بر این نظر، این آیه پیوندی با آیهٔ پس از خود ندارد، و پیوندش با آیهٔ پیش از خود نیز قطعی نیست.

بحث روایی

و در «تفسیر البرهان» از شرف‌الدین نجفی آمده است که گفت: تأویل این آیه را ابونعیم در «حلیة الأولیاء» به طریق خود از ابوهریره آورده که گفت: این آیه دربارهٔ علی بن ابی‌طالب نازل شده و مراد از «المؤمنین» (مؤمنان) اوست.

می‌گویم: ظاهر و تعبیر آیه چندان با این سخن سازگار نیست؛ مگر آنکه مراد از پیروی («اتّباع»)، پیروی کامل و همه‌جانبه‌ای باشد که هیچ شأنی از شئون از آن بیرون نماند، و «مِن» نیز برای تبعیض (به معنای «برخی از») باشد نه برای بیان (توضیحِ مؤمنان)، در صورتی که سیاق کلام نیز چنین معنایی را برتابد.

و در کتاب «الدر المنثور»، بَزّار از ابن‌عباس روایت کرده است که گفت: هنگامی که عمر اسلام آورد، مشرکان گفتند:

«امروز دیگر این قوم دادِ خود را از ما ستاندند و با ما برابر شدند»؛ و خداوند این آیه را نازل فرمود: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّٰهُ-وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (ای پیامبر، خدا و مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند برای تو بس است).

می‌گویم: این معنا در روایت‌های دیگری نیز نقل شده است، اما بررسی و سنجش تاریخی با آن سازگار نیست؛ زیرا روزگاری که او اسلام آورد، در وضعیتی نبود که خطابی مانند این سخن خدا را توجیه کند که فرمود: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّٰهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (ای پیامبر، خدا و مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند برای تو بس است). آن روزها، روزگار فتنه و سختی [در مکه] بود و این وضعیت تا سال‌ها پس از آن نیز ادامه داشت، و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در آن روز به چیزی نیاز نداشت که افزایشِ تعدادِ افراد بخواهد کمکی به آن بکند؛ در حالی که در این روایات آمده است که او چهلمین نفر یا یکی از آن چهل نفر بوده است. گذشته از این، ظاهر آن است که این آیه مدنی و در شمار آیات سورهٔ انفال است.

و در همان کتاب آمده است که ابن‌اسحاق و ابن‌ابی‌حاتم از زُهری دربارهٔ سخن خدا که می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّٰهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » نقل کرده‌اند که گفت: این آیه دربارهٔ انصار نازل شد.

می‌گویم: سیاق آیه در ناسازگاری با این سخن نیز مانند دو روایت پیشین است؛ مگر آنکه منظور از آن، نزول آیه در روزی باشد که انصار به پیامبر ایمان آوردند یا روزی که از او پیروی کردند [در مدینه]. ظاهر این است که آیه برای آرامش‌بخشی و دلگرمی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به واسطهٔ همهٔ مؤمنانی نازل شده است که همراهش بودند، اعم از مهاجران و انصارشان؛ و این آیه زمینه‌سازی و مقدمه‌ای است برای فرمانی که در آیهٔ بعدی دربارهٔ ترغیب مؤمنان به جنگ آمده است.