تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

منظور از «حق»، نقطهٔ مقابلِ باطل است؛ یعنی همان امر ثابتی که آثار واقعی و مطلوبش بر آن مترتب می‌شود. و اینکه این کار—یعنی بیرون بردن پیامبر—«به‌حق» (بِالْحَقِّ) باشد، به این معناست که بر اساس واقعیت، کاری معیّن و لازم بوده است. برخی گفته‌اند: منظور از حق، وحی است؛ برخی گفته‌اند: منظور جهاد است؛ و اقوال دیگری نیز گفته‌اند، اما همهٔ این‌ها معانی دوری است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « كَمٰا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكٰارِهُونَ » (همان‌گونه که پروردگارت تو را به حق از خانه‌ات بیرون برد، در حالی که گروهی از مؤمنان ناخشنود بودند) تا پایان دو آیه. ظاهر سیاق نشان می‌دهد که عبارت « كَمٰا أَخْرَجَكَ » به مفهومی وابسته است که سخن خدای متعال: « قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ » (بگو انفال از آنِ خدا و پیامبر است) بر آن دلالت دارد؛ و تقدیر کلام چنین است: همانا خداوند به حق حکم فرمود که انفال از آنِ او و پیامبرش باشد گرچه آنان از این حکم ناخشنود بودند، همان‌طور که تو را به حق از خانه‌ات بیرون آورد با این‌که گروهی از آنان از بیرون رفتنت ناخشنود بودند؛ پس در هر دوی این‌ها حقیقتی استوار نهفته است که مصلحت دین و دنیایشان بر آن مترتب می‌شود، در حالی که خود از آن بی‌خبرند.

و برخی گفته‌اند: «كَما أَخْرَجَكَ» (همان‌گونه که بیرونت آورد) به این سخن خدای متعال وابسته (متعلّق) است: « يُجٰادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ » (با تو دربارهٔ حق مجادله می‌کنند). و برخی گفته‌اند: عاملِ آن، معنای حق است و تقدیر جمله چنین است: «هذا الذِّكْرُ مِنَ الْحَقِّ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ» (این یادآوری از روی حق است، همان‌گونه که پروردگارت تو را به‌حق از خانه‌ات بیرون آورد). اما همان‌طور که می‌بینید، هر دو معنا از سیاق آیه دور است.

معنای این دو آیه چنین است: خدای متعال در مسئلهٔ انفال به‌حق حکم فرمود، هرچند آنان حکم او را خوش نداشتند؛ درست همان‌گونه که تو را از خانه‌ات در مدینه، با بیرون‌بردنی همراه با حق خارج ساخت، در حالی که گروهی از مؤمنان، از آن خروج ناخشنود بودند؛ پس از آنکه حق اجمالاً بر آنان آشکار شد با تو دربارهٔ آن مجادله می‌کردند، و حال و روزشان مانند کسانی بود که به‌سوی مرگ رانده می‌شوند، در حالی که اسباب و وسایل مرگ را که برایشان مهیا شده با چشم خود می‌نگرند.