تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ قیامه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسٰانُ لِيَفْجُرَ أَمٰامَهُ » (بلکه انسان می‌خواهد در پیش‌روی خود دست به گناه و بدکاری زند). راغب گفته است: «فَجْر» شکافتنِ فراخ و گستردهٔ چیزی است. و نیز می‌گوید: «فُجور» دریدنِ پردهٔ دینداری است؛ گفته می‌شود: «فَجَرَ فُجُوراً فَهُوَ فَاجِرٌ» (پرده درید و گناه کرد، پس او فاجر است) و جمع آن «فُجّار» و «فَجَرَة» می‌آید (پایان سخن راغب). واژهٔ «أمام» (پیشِ رو) ظرف مکان است که استعاره از زمانِ آینده گرفته شده است، و مقصود از گناهکاری در پیشِ رویش، گناهکاریِ او در تمام طول عمر و تا زمانی است که زنده است؛ و ضمیر در « أَمٰامَهُ » به انسان بازمی‌گردد.

و عبارت « لِيَفْجُرَ أَمٰامَهُ » علتی است که به‌جای معلولِ خود نشسته، و آن معلول همان تکذیب رستاخیز و زنده‌شدن پس از مرگ است. کلمهٔ «بَلْ» (بلکه) نیز برای اعراض و بازگشت از این پندار اوست که می‌پنداشت رستاخیز و زنده‌شدنی در کار نیست.

معنای آیه این است: انسان در واقع گمان نمی‌کند که ما هرگز استخوان‌هایش را گرد نخواهیم آورد، بلکه می‌خواهد رستاخیز را دروغ بشمارد تا در تمام طول عمرش دست به گناه و هرزگی بزند؛ زیرا اگر رستاخیزی برای حسابرسی و پاداش و کیفر در کار نباشد، انگیزه‌ای برای ایمان و پرهیزگاری باقی نخواهد ماند.

این همان معنایی است که سیاق کلام دربارهٔ این آیه به دست می‌دهد. برای معنای آیه وجوه دیگری نیز یاد کرده‌اند که دور از ذهن است و با سیاق سازگاری ندارد؛ ازاین‌رو از ذکر آن‌ها چشم‌پوشی کردیم.

آوردن واژهٔ «انسان» در این آیه، از قبیلِ به کار بردن اسم ظاهر به جای ضمیر است و نکته‌اش، سرزنش بیشتر و مبالغه در توبیخ است؛ و این کاربرد در این آیه و آیه‌های پس از آن، چهار بار تکرار شده است.

بحث روایی

و در همان کتاب دربارهٔ سخن الهی: « بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسٰانُ لِيَفْجُرَ أَمٰامَهُ » آمده است: «گناه را پیش می‌اندازد و توبه را به تأخیر می‌افکند و می‌گوید: بعداً توبه خواهم کرد.»