تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

این خطابی الهی بر پایهٔ قهر و خوار ساختن است که در آن عذابی برای آنان نهفته است و هر دو گروهِ پیشین و پسین آن را می‌شنوند. پس گروه پیشین با ریشخند رو به گروه پسین می‌آورند و همان‌طور که خدا حکایت فرموده است، می‌گویند: « وَ قٰالَتْ أُولاٰهُمْ لِأُخْرٰاهُمْ فَمٰا كٰانَ لَكُمْ عَلَيْنٰا مِنْ فَضْلٍ » (و گروه پیشین به گروه پسین خود گفتند: شما را بر ما هیچ برتری و امتیازی نیست) تا عذابتان سبک‌تر باشد؛ « فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ » (پس عذاب را به سزای آنچه به دست می‌آوردید بچشید) یعنی به کیفر گناهان و خطاهایی که در دنیا مرتکب می‌شدید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۸ و ۳۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « حَتّٰي إِذَا ادّٰارَكُوا فِيهٰا جَمِيعاً » (تا آنگاه که همگی در آن به یکدیگر پیوندند) تا پایانِ این دو آیه. واژهٔ «ادّارَکوا» در اصل «تدارَکوا» بوده، یعنی به یکدیگر رسیدند؛ پسینیان به پیشینیان ملحق شدند و همگی در دوزخ گرد آمدند.

منظور از «أُولیٰ» (پیشینیان) و «أُخریٰ» (پسینیان) که با هم ستیزه می‌کنند، کسانی هستند که بر حسب رتبه یا بر حسب زمان دارای این نسبت‌اند؛ زیرا کسانی که از نظر رتبه و جایگاه اول‌اند—یعنی سردمدارانِ ضلالت و پیشوایانِ پیروی‌شدهٔ کفر—با گمراه ساختن پیروانشان، آنان را بر گمراهی یاری داده‌اند؛ و به همین گونه، پیشینیانِ از نظر زمان—یعنی گذشتگان و نیاکان—نیز پسینیان را بر انحرافشان کمک کرده‌اند، زیرا با گشودن این در و هموار کردن راه، آیندگان را بر پیمودن آن گستاخ ساختند.

و سخن حق‌تعالی که: « قٰالَتْ أُخْرٰاهُمْ لِأُولاٰهُمْ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا » (پسینیانشان دربارهٔ پیشینیانشان گفتند: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند...)، گونه‌ای التفاتِ (تغییر جهت کلام) بسیار ظریف است؛ به این صورت که از گفتگوی رودررو و ستیزه با آنان، به درگاه خدای پاک و منزه بازگشته و به دلیل ستمگری‌شان علیه آنان دعای بد می‌کنند. این شیوه با اشاره به لازمهٔ امر، معنای کنایه را به همراه دارد و افزون بر آن، نوعی ایجاز (کوتاه‌گویی) است؛ زیرا به یک گفتگو به جای دو گفتگو بسنده شده است. عبارت در تقدیر چنین است: پسینیان به پیشینیان گفتند: «شما از ما ستمکارتر هستید؛ زیرا خودتان گمراه بودید و ما را نیز گمراه کردید، پس خدا به شما عذابی دوچندان از آتش بچشاند». سپس به پروردگار خویش روی آوردند و علیه آنان نفرین کردند و گفتند: «رَبَّنَا هَٰؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَاباً...» (پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس عذابی دوچندان از آتش به آنان بده...). آن‌گاه خداوند پاسخشان داد و فرمود: «لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَٰكِنْ لَا تَعْلَمُونَ» (برای هر کدام دوچندان است، ولی نمی‌دانید). سپس پیشینیان به آنان پاسخ دادند و گفتند: «فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ...» (پس شما را بر ما هیچ امتیازی نیست...).