تفسیر آیهٔ ۱۹۹ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (گذشت را پیشه کن، به کار پسندیده فرمان ده، و از نادانان روی بگردان). برگرفتنِ یک چیز، همان پایبندی به آن یا رها نکردنش است؛ بنابراین پیشه ساختنِ گذشت، به معنای همواره پرده‌پوشی بر بدیِ کسی است که بدرفتاری کرده، و چشم‌پوشی از حق انتقامی است که خرد جمعی به افراد جامعه در برابر یکدیگر بخشیده است. این گذشت، نسبت به بدیِ دیگری به خود شخص و پایمال شدن حق فردیِ اوست؛ اما جایی که با بدرفتاری، حق دیگری تباه شده باشد، گذشت در آن روا نیست؛ چراکه چنین کاری تشویق به گناه و پایمال کردنِ شدیدترِ حق دیگران است، و نیز ابطال قوانین پاسدار جامعه است؛ و همهٔ آیاتی که از ستم، تباهکاری، یاری رساندن به ستمکاران و اعتماد به آنان بازمی‌دارند، بلکه تمامی آیاتی که پایه‌های شریعت‌ها و قوانین را وضع می‌کنند، مانع از این‌گونه گذشت هستند؛ و این امری آشکار است.

بنابراین مقصود از فرمودهٔ خدا: « خُذِ الْعَفْوَ » (گذشت را پیشه کن)، همان پرده‌پوشی و گذشت در اموری است که به شخص خودِ پیامبر (ص) بازمی‌گردد؛ و روش رفتاری آن حضرت نیز بر همین پایه جریان داشت، چنان‌که در برخی روایاتِ گذشته پیرامون ادب و اخلاق آن حضرت (ص) آمد [پاورقی منبع: در پایان جلد ششم کتاب] که: «أنه لم ينتقم من أحد لنفسه قط» (او هرگز برای خود از کسی انتقام نگرفت).

این بیان بر پایهٔ سخن مفسران است که مقصود از عفو را معنایی نزدیک به مغفرت (گذشت و آمرزش) دانسته‌اند؛ ولی در پاره‌ای از روایاتِ پیشِ رو از امام صادق (ع) آمده است که مقصود از آن، حد وسط (میانه‌روی و اعتدال) است. این معنا با آیه سازگارتر است و تمام مقصود را بهتر در بر می‌گیرد، بدون آنکه شائبهٔ تکراری در میان باشد؛ تکراری که بر پایهٔ تفسیر نخست، از فرمودهٔ خدا: « وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (و از نادانان روی بگردان) لازم می‌آید.

و سخن خدای متعال: « وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ » (و به کار پسندیده فرمان بده)؛ «عرف» همان سنت‌ها و شیوه‌های رفتاریِ پسندیده‌ای است که خردمندان جامعه آن را به رسمیت می‌شناسند و میانشان جاری است، بر خلاف کارهای نادر و نامتعارفی که جامعه و عقل جمعی آن را ناپسند می‌شمارد و انکار می‌کند. و روشن است که لازمهٔ فرمان دادن به پیروی از عرف، این است که خودِ فرمان‌دهنده نیز پیروِ همان چیزی باشد که بدان امر می‌کند؛ و از جملهٔ این پیروی آن است که خودِ فرمان دادنش هم به شیوه‌ای پسندیده و به دور از رفتاری ناپسند باشد. از این رو مقتضای سخن او: « وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ » این است که به هر کار پسندیده‌ای فرمان دهد و خودِ امر به معروف نیز بر شیوه‌ای ناپسند نباشد.

و سخن او: « وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (و از نادانان روی بگردان)، فرمانی دیگر برای مدارا با آنان است. این شیوه، نزدیک‌ترین و زیباترین راه برای باطل ساختن پیامدهای نادانیِ آنان و کاستن از فسادِ کارهایشان است؛ زیرا پاسخ دادن به نادان با رفتاری هم‌سنگ نادانی‌اش، او را به نادانی بیشتر و پافشاری بر انحراف و گمراهی تحریک می‌کند.

بحث روایی

در تفسیر عیاشی، از حسن بن علی بن نعمان، از پدرش، از کسی که از امام صادق (ع) شنیده بود، روایت شده که می‌فرمود: خداوند پیامبرش را ادب آموخت و فرمود: ای محمد! «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ» (گذشت را پیشه کن و به نیکی فرمان ده و از نادانان روی بگردان). سپس [امام] فرمود: آنچه را آشکار و آسان است از آنان بپذیر؛ و «عفو» به معنای حد وسط (میانه‌روی) است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از انس روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «بی‌تردید مکارم اخلاق (فضیلت‌های والای اخلاقی) نزد خداوند آن است که از هر کس به تو ستم کرده درگذری، و با هر کس از تو بریده پیوند برقرار کنی، و به هر کس تو را محروم ساخته بخشش نمایی».

سپس پیامبر(ص) این آیه را تلاوت فرمود: « خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ-وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (گذشت را پیشه کن، به کار نیک فرمان بده و از نادانان روی بگردان؛ اعراف: ۱۹۹).

می‌گویم: در همین معنا روایات فراوانی از طریق اهل سنت از پیامبر(ص) نقل شده است.

و در همان کتاب، ابن ابی‌دنیا در کتاب «مکارم الاخلاق» از ابراهیم بن ادهم روایت کرده است که گفت: هنگامی که خداوند آیهٔ « خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (اعراف: ۱۹۹) را نازل فرمود، پیامبر خدا(ص) فرمود: «أمرت أن آخذ العفو من أخلاق الناس» (مأمور شده‌ام که از خوی و رفتار مردم، گذشت و آسان‌گیری را برگزینم).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۹۹ و ۲۰۰ با هم

و در همان کتاب، ابن‌جریر از ابن‌زید روایت کرده است که گفت: هنگامی که آیهٔ « خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ » (اعراف: ۱۹۹) نازل شد، پیامبر خدا(ص) عرض کرد: «كيف يا رب و الغضب؟» (پروردگارا، با خشم چه کنم؟)؛ پس این آیه نازل شد: