تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ صف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که عمل نمی‌کنید؟) کلمهٔ «لِمَ» مخفف «لِما» است و «ما» استفهامیه (پرسشی) و «لام» برای تعلیل (بیان علت) است. سخن در مقام توبیخ بیان شده، از این رو مؤمنان را به سبب گفتن آنچه انجام نمی‌دهند توبیخ می‌کند. به سخن برخی مفسران نیز نباید اعتنا کرد که گفته‌اند: مراد از «کسانی که ایمان آورده‌اند» همان منافقان‌اند و توبیخ متوجه آن‌هاست نه مؤمنان، به دلیل جایگاه والای مؤمنان.

علت نادرستی این سخن آن است که آیات دربردارندهٔ توبیخ و عتاب مؤمنان فراوان است؛ به‌ویژه در آیاتی که دربارهٔ جنگ‌ها و پیامدهای آن‌ها نازل شده، مانند جنگ احد، احزاب، حنین، صلح حدیبیه، تبوک، انفاق در راه خدا و جز این‌ها. مؤمنان شایسته نیز تنها با تربیت الهی — که در دل این‌گونه توبیخ‌ها و عتاب‌های تدریجی نهفته بود — به پاکی جان و والایی مقام رسیدند، نه آنکه از پیش خود چنین شایستگی‌ای داشته باشند.

مورد توبیخ، هرچند به حسب ظاهرِ لفظ آیه، مطلقِ ناسازگاری عمل با گفتار و خلفِ وعده و پیمان‌شکنی است — و در حقیقت نیز چنین است، چون از آثار دورویی و ناسازگاری ظاهر با باطن است که همان نفاق باشد — اما سیاق آیات، از جمله این سخن الهی: « إِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا » (همانا خدا کسانی را دوست می‌دارد که صف‌بسته در راه او می‌جنگند) و آنچه پس از این خواهد آمد که:

« يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَليٰ تِجٰارَهٍ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم...) و مواردی دیگر، نشان می‌دهد که متعلق توبیخ در اصل، سرپیچی برخی از آنان از وعدهٔ پایداری در جنگ و فرار نکردن، یا سنگینی‌کردن و خودداری از بیرون رفتن برای جهاد، یا انفاق نکردن برای تجهیز خود یا دیگران بوده است.