تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنِّي أَخٰافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذٰابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ » (بگو: من اگر پروردگارم را نافرمانی کنم، از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم). این همان شیوه دوم از آن دو شیوه‌ای است که پیش‌تر گذشت و مشرکان در برگزیدن خدایان بدان تکیه می‌کردند؛ یعنی اینکه پرستش معبودهایشان، آنان را از فراگیری خشم و فرود آمدن عذابِ آن خدایان در امان می‌دارد.

خدای پاک و منزه در این برهان، ترسناک‌ترین و تلخ‌ترین نوع عذابی را که باید از آن ترسید به میان آورده است؛ یعنی عذاب قیامت، همان رستاخیزی که بر آسمان‌ها و زمین سنگینی می‌کند. چنان‌که در برهان نخست نیز از میان نعمت‌ها، آنچه را انسان در نگاه نخست بیش از هر چیز بدان نیاز دارد مطرح فرمود که همان غذا دادن و اطعام است.

در اینجا به جای آنکه گفته شود: «اگر به پروردگارم شرک آورم»، فرمود: « إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي » (اگر پروردگارم را نافرمانی کنم)؛ تا اشاره باشد به نهی پیامبر (ص) از شرک که در آیه پیشین گذشت: « وَ لاٰ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » (و هرگز از مشرکان مباش). بنابراین پیام آیه این شد: از نظر عقل بر من واجب است تنها خدای یگانه را بپرستم تا از عذاب روز بزرگ که از آن بیمناکم در امان بمانم؛ و این حقیقتی را که عقل بر آن دلالت دارد، وحیِ پروردگارم نیز مرا به آن راهنمایی کرده است.

از این رو، این آیه با آیه پیشین همتا و هماهنگ است، از این جهت که ابتدا دلیلی عقلی اقامه می‌شود و سپس با وحی از سوی خدای پاک و منزه تأیید می‌گردد؛ پس این نکته را دریاب. این ظرافت، از زیبایی‌های ایجاز (کوتاه‌گویی پرمعنای) قرآن کریم است؛ چراکه برای رساندن این معنای گسترده، تنها به نشاندن واژه « عَصَيْتُ » (نافرمانی کردم) به جای «أشركتُ» (شرک ورزیدم) بسنده کرده است.