تفسیر آیهٔ ۶۴ سورهٔ واقعه

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ » (آیا شما آن را زراعت می‌کنید [و می‌رویانید] یا ما زراعت‌کننده‌ایم؟) آمده است: و از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «لا يقولن أحدكم زرعت و ليقل حرثت» (هیچ‌یک از شما هرگز نگوید: من زراعت کردم [و رویاندم]، بلکه بگوید: من بذر پاشیدم و شخم زدم).

می‌گویم: این روایت در کتاب «الدر المنثور» نیز به نقل از شماری از صاحبان مجموعه‌های حدیثی، از ابوهریره و از آن حضرت (ص) روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۳ تا ۶۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَرَأَيْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ -إلي قوله- مَحْرُومُونَ » (آیا دیده‌اید آنچه را می‌کارید؟ ادامه در متن کامل

پس فرمود: « أَ فَرَأَيْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ »؛ «حرث» یعنی کار بر روی زمین و پاشیدن بذر در آن. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۶۳ و ۶۴ با هم

میان نفیِ رویاندن از انسان‌ها و نسبت دادنش به خدای متعال، با پادرمیانیِ عوامل و اسباب طبیعی در روییدن و بالیدنِ زراعت هیچ ناسازگاری‌ای نیست؛ زیرا سخن دربارهٔ همین اثرگذاریِ اسباب و ساختارِ کار آن‌هاست؛ چگونگیِ اثرگذاریِ این اسباب هرگز به مقتضای ذات خودشان و جدا از خدای متعال نیست، بلکه به قرار دادن، مقدر کردن و بخششِ اوست. همین سخن دربارهٔ اسبابِ این اسباب نیز جریان دارد و در فرجام، کار به خدای پاک و منزه پایان می‌پذیرد و «به‌راستی که فرجام [کارها] به‌سوی پروردگار توست» (نجم: ۴۲).