تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ واقعه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ » (گروهی بسیار از پیشینیان، و اندکی از پسینیان). «ثُلّه»—بنا بر آنچه گفته‌اند—به معنای جماعت پرشمار است؛ و مقصود از «اولین» (پیشینیان)، امت‌های گذشته‌ی پیامبران پیشین هستند، و مقصود از «آخرین» (پسینیان)، این امت است؛ بر پایه آنچه از سخن خدای متعال معهود و شناخته شده که در هر جایی که «اولین» و «آخرین» را با هم یاد کرده، مرادش همین بوده است؛ از جمله سخن خداوند که در ادامه خواهد آمد: « أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِليٰ مِيقٰاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ » (آیا ما برانگیخته می‌شویم؟ یا پدران نخستین ما؟ بگو: بی‌گمان پیشینیان و پسینیان، همگی برای وعده‌گاهِ روزی معین گرد خواهند آمد). بنابراین، معنای این دو آیه آن است که: آنان—یعنی مقربان—گروهی پرشمار از امت‌های گذشته و اندکی از این امت هستند.

از آنچه بیان شد روشن می‌شود که سخن برخی مفسران که گفته‌اند: مقصود از اولین و آخرین، پیشینیان و پسینیانِ همین امت (امت اسلام) است، سخنی درست و استوار نیست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۳، ۱۴، ۳۹ و ۴۰ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه و ابن‌عساکر از طریق عروة بن رویم از جابر بن عبدالله روایت کرده‌اند که گفت: هنگامی که سورهٔ واقعه نازل شد و در آن « ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ » (گروهی بسیار از پیشینیان، و اندکی از پسینیان) [واقعه: ۱۳-۱۴] آمد، عمر گفت: ای پیامبر خدا، کاش گروهی بسیار از پیشینیان و گروهی بسیار از پسینیان می‌بود! ادامه در متن کامل

[سپس پیامبر فرمود:] «ألا و إن من آدم إلي ثله و أمتي ثله-و لن نستكمل ثلتنا حتى نستعين بالسودان رعاه الإبل- ممن يشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له» (بدانید که از آدم تا من یک گروه بسیارند و امّت من نیز یک گروه بسیار؛ و هرگز شمار گروه خود را کامل نخواهیم کرد تا آنکه از سیاهانِ شترچران کمک بگیریم، از کسانی که گواهی دهند معبودی جز خدای یگانه نیست و او را شریکی وجود ندارد). ادامه در متن کامل

می‌گویم: صاحب کشاف در تفسیر آیه گفته است: اگر بگویی: روایت شده است که چون آن آیه نازل شد، این امر بر مسلمانان سخت و گران آمد، و پیامبر خدا (ص) پیوسته به درگاه پروردگارش مراجعه می‌کرد تا اینکه « ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّهٌ مِنَ الْآخِرِينَ » (گروهی بسیار از پیشینیان و گروهی بسیار از پسینیان) [واقعه: ۳۹-۴۰]… ادامه در متن کامل

[در پاسخ] می‌گویم: این سخن به دو دلیل درست نیست: نخست آنکه این آیه آشکارا دربارهٔ سابقون (پیشگامان) آمده است و آیهٔ دوم دربارهٔ اصحاب یمین (اهل سعادت)؛ مگر نمی‌بینی که چگونه اصحاب یمین و وعدهٔ داده‌شده به آنان، بر سابقون و وعدهٔ داده‌شده به ایشان عطف شده است؟ ادامه در متن کامل

و در پاسخ به این اشکال گفته‌اند: شاید بتوان حدیث را چنین معنا کرد که صحابه با شنیدن آیهٔ نخست گمان کردند در این امت نیز ماجرا به همین ترتیب خواهد بود؛ یعنی اصحاب یمین گروهی بزرگ از پیشینیان و شمار اندکی از این امت هستند، و در نتیجه بهشتیانِ این امت کمتر از امت‌های گذشته خواهند بود. ادامه در متن کامل

اما بر تو پوشیده نیست که این توجیه، تحمیل معنایی بی‌دلیل بر الفاظ آیه است و عبارتِ آیه نیز چنین معنایی را برنمی‌تابد؛ به‌ویژه آن‌که «نسخ آیه» را به از میان رفتن آن گمانِ بی‌جا تفسیر کنیم. ادامه در متن کامل