تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَلاّٰ تَطْغَوْا فِي الْمِيزٰانِ وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِيزٰانَ » (تا در ترازو سرکشی نکنید، و وزن‌کردن را به دادگری برپا دارید و از ترازو کم نگذارید). ظاهر این است که مراد از میزان، همان ترازوی شناخته‌شده یعنی ترازوی سنجش سنگینی‌هاست. بنا بر این، فرمودهٔ او: « أَلاّٰ تَطْغَوْا » در این فرض که در آیهٔ پیشین نیز مراد از میزان، ترازوی سنجش سنگینی‌ها باشد، بیانِ قرار دادنِ ترازو است؛ و معنا چنین خواهد بود که معنای قرار دادن ترازو میان شما این است که در سنجش سنگینی‌ها عدالت ورزید و در آن از حد نگذرید.

و بر این فرض که مراد از میزان [در آیهٔ پیشین] مطلقِ اندازه‌گیریِ برحق یا عدالت باشد، این آیه استخراج حکمی جزئی از حکمی کلی خواهد بود؛ و معنا این است که لازمهٔ آن اندازه‌گیریِ برحق یا عدالتی که میان شما نهادیم، این است که سنگینی‌ها را به عدالت بسنجید و در آن دست به سرکشی نزنید.

به هر حال، ظاهر این است که «إن» در فرمودهٔ الهی: « أَلاّٰ تَطْغَوْا »، تفسیریه (برای توضیح) است، و «لا تطغوا» نهی از سرکشی در ترازو، و « أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ » (وزن‌کردن را به دادگری برپا دارید) فرمانی معطوف به آن است، و قسط همان عدالت است. و « لاٰ تُخْسِرُوا الْمِيزٰانَ » (از ترازو کم نگذارید) نهی دیگری است که جملهٔ «أَلاّٰ تَطْغَوْا...» را بیان و تأکید می‌کند؛ و اخسار در ترازو، همان کم‌فروشی است؛ چه با کاستن باشد و چه با افزودن، به گونه‌ای که فروشنده یا خریدار زیان ببیند.

و اما این‌که « اَلْمِيزٰانِ » [که در اصلْ «أن» بوده] ناصبه و « أَلاّٰ تَطْغَوْا » نافیه دانسته شود و تقدیر کلام «لئلا تطغوا» (تا سرکشی نکنید) باشد، در عطفِ جملهٔ انشایی (دستوری) بر اخباری در فرمودهٔ « وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ » نیازمند توجیهی متکلفانه (همراه با دشواری و تکلف) خواهد بود.