تفسیر آیهٔ ۶۰ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ » (آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟)؛ استفهامی انکاری در مقام بیان علتِ احسان خدای متعال به آنان با بخشیدنِ آن دو بهشت و نعمت‌ها و بخشش‌های گوناگونِ درون آن‌هاست. ازاین‌رو می‌رساند که خدای متعال چنین احسانی به آنان می‌کند تا پاداش نیکیِ خودِ آنان به سبب پرواداشتن از مقام پروردگارشان باشد.

و آیه می‌فهماند آنچه از بهشت و نعمت‌هایش به آنان داده می‌شود پاداش اعمال خودِ آن‌هاست؛ اما آنچه از برخی آیات دیگر برمی‌آید که افزون بر پاداش اعمالشان فضل و بخششی فراتر نیز به آنان عطا می‌شود، در این آیات اشاره‌ای به آن نشده است، مگر آنکه گفته شود:

احسان تنها زمانی کامل می‌شود که از نیکیِ طرف مقابل برتر و بیشتر باشد؛ بنابراین مطلق آوردنِ احسان در عبارتِ « إِلاَّ الْإِحْسٰانُ » (مگر نیکی)، زیادی و افزونی بر عمل را می‌رساند.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی، با سند خود از علی بن سالم روایت کرده است که گفت: شنیدم امام صادق (ع) می‌فرمود:

«آیه‌ای در کتاب خدا همگانی و بدون استثناست (مسجّله: دارای حکمی کلی و مطلق).» گفتم: آن کدام است؟ فرمود: سخن خدای عزّوجلّ که می‌فرماید: « هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ » (آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟)؛ این حکم دربارهٔ کافر و مؤمن و نیکوکار و بدکار جاری است؛ هر کس به او نیکی شود، بر اوست که آن را تلافی کند و پاسخِ نیک دهد، و پاداش دادنِ شایسته این نیست که تنها همانند آنچه او انجام داده رفتار کند، بلکه باید بر آن بیفزاید؛ چراکه اگر فقط مانند او انجام دهی، فضیلت و برتری از آنِ او خواهد بود که کار نیک را آغاز کرده است.

و در «مجمع البیان» دربارهٔ سخن الهی: « هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ » روایتی از انس بن مالک آمده است که گفت: پیامبر خدا (ص) این آیه را تلاوت فرمود و گفت: «آیا می‌دانید پروردگارتان چه می‌فرماید؟» گفتند:

خدا و پیامبرش داناترند. فرمود: «پروردگارتان می‌فرماید: آیا پاداش کسی که با توحید به او نعمت داده‌ایم جز بهشت است؟» و در تفسیر قمی دربارهٔ این آیه آمده است که فرمود: پاداش کسی که با معرفت به او نعمت داده‌ام جز بهشت نیست.

می‌گویم: این مضمون از پیامبر (ص) و امامان اهل‌بیت (ع) روایت شده است؛ و در کتاب «التوحید» آن را با سند از جعفر بن محمد، از پدرانش، از علی (ع)، از پیامبر خدا (ص) نقل کرده و عبارتش چنین است: خدای عزّوجلّ فرمود: «ما جزاء من أنعمت عليه بالتوحيد إلا الجنه» (پاداش کسی که با توحید به او نعمت داده‌ام جز بهشت نیست.)

و در کتاب «علل الشرائع» آن را با سند از حسن بن علی (ع) از پیامبر خدا (ص) آورده و عبارت چنین است: «هل جزاء من قال:لا إله إلا الله إلا الجنه» (آیا پاداش کسی که لا إله إلا الله بگوید جز بهشت است؟)

و در کتاب «الدر المنثور» نیز این روایت با عبارت‌های گوناگون و از راه‌های مختلف از پیامبر خدا (ص) نقل شده است.

و اینکه فرمود: «أنعمت علیه» (به او نعمت دادم)، اشاره به این است که نیکوکاریِ بنده در حقیقت نعمتی از سوی خدا به اوست.