تفسیر آیهٔ ۲۰ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۹ و ۲۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ » (دو دریا را روان ساخت در حالی که به هم می‌رسند، میان آن دو برزخی است که بر یکدیگر تجاوز نمی‌کنند). «مَرْج» به معنای آمیختن و نیز به معنای روان ساختن است؛ گفته می‌شود: «مَرَجَهُ» یعنی آن را آمیخت و «مَرَجَهُ» یعنی آن را روان ساخت، و معنای اول آشکارتر است. و ظاهر آن است که مراد از دو دریا، آبِ شیرین و گوارا و آبِ شور و تلخ است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا يَسْتَوِي الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَهً» (و دو دریا یکسان نیستند؛ این یک گوارا، بسیار شیرین و نوشیدنش خوش‌گوار است و آن دیگری شور و تلخ، و از هر دو گوشتی تازه می‌خورید و زیوری بیرون می‌آورید «تَلْبَسُونَهٰا» (که آن را بر تن می‌کنید) (فاطر: ۱۲).

و نیکوترین سخنی که دربارهٔ این دو آیه گفته شده، این است که مراد از دو دریا، جنس دریای شور است که نزدیک به سه چهارم کرهٔ زمین را به صورت دریاهای محیط بر خشکی (اقیانوس‌ها) و دریاهای دیگر فرا گرفته است، و دریای شیرینی که در مخازن زمین ذخیره شده است؛ همان مخازنی که زمین از آن‌ها شکافته می‌شود و چشمه‌ها و رودهای بزرگ روان می‌گردند و به دریای شور می‌ریزند. این دو دریا همواره به یکدیگر می‌رسند، و میان آن‌ها مانعی هست که همان مخازن زمینی و مجراها هستند؛ این مانع بازمی‌دارد از این‌که دریای شور بر دریای شیرین تجاوز کند و آن را فرا گیرد و به دریایی شور تبدیل سازد که در نتیجه حیات نابود شود، و نیز مانع می‌شود از این‌که دریای شیرین بیش از اندازه بر دریای شور فرو ریزد و آن را به آبی شیرین تبدیل کند که با آن، فایدهٔ شوری‌اش از قبیل پاک‌سازی هوا و جز آن از میان برود.

و دریای شور پیوسته با باران‌هایی که ابرها از آن برمی‌گیرند و بر زمین می‌بارانند و مخازن زمینی ذخیره‌شان می‌کنند، به دریای شیرین آب می‌رساند، و دریای شیرین نیز با سرریز شدن بر دریای شور، آن را مدد می‌بخشد.

بنابراین، معنای دو آیه — و خدا داناتر است — چنین است: درآمیختن دو دریای بسیار گوارا و بسیار شور، در حالی که پیوسته با یکدیگر برخورد دارند و میانشان مانعی هست؛ بر یکدیگر سرکشی نمی‌کنند تا یکی بر دیگری چیره شود و ویژگیِ گوارایی یا شوری آن را از میان ببرد و نظام زندگی و بقا مختل گردد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۹، ۲۰ و ۲۲ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده است که دربارهٔ سخن خداوند: « مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ » (دو دریا را روان ساخت تا به هم برسند) گفت: علی و فاطمه هستند؛ و دربارهٔ « بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ » (میان آن دو برزخی است که بر یکدیگر تجاوز و سرکشی نمی‌کنند) گفت: پیامبر (ص) است؛ و دربارهٔ « يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ » (از آن دو، مروارید و مرجان بیرون می‌آید) گفت: حسن و حسین هستند.

می‌گویم: همچنین در آن کتاب، روایتی مانند این از ابن‌مردویه از انس بن مالک نقل شده است، و در «مجمع البیان» نیز از سلمان فارسی، سعید بن جبیر و سفیان ثوری روایت شده است؛ و این معنا از بطن (لایه‌های باطنیِ قرآن) است.