تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ فِي أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ ». دو آیهٔ پیشین ویژگیِ رفتارِ آنان را در پیشگاه خدای پاک و منزه بیان می‌کردند که همان شب‌زنده‌داری و آمرزش‌خواهی در سحرگاهان بود؛ و این آیه ویژگیِ رفتارِ آنان را در ارتباط با مردم بیان می‌کند که همانا بخشش به سائل و محروم است.

و اینکه حقِّ سائل و محروم به اموالِ آنان اختصاص یافته است — با آنکه چنین حقی اگر ثابت باشد در هر مالی ثابت است — دلیل بر آن است که مقصود این است که آنان با پاکی و صفای فطرت خود باور دارند که در اموالشان برای این دو گروه حقی وجود دارد؛ از این رو برای گسترش رحمت و برگزیدنِ نیکی، به وظیفهٔ خویش عمل می‌کنند.

«سائل» کسی است که با آشکار ساختن نیازمندیِ خود، درخواست کمک و بخشش می‌کند؛ و «محروم» کسی است که از روزیِ بسنده محروم مانده و تلاشش در به‌دست‌آوردنِ آن به جایی نرسیده است، اما از سرِ مناعت طبع و خویشتن‌داری دستِ نیاز دراز نمی‌کند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، در ذیل کلام خدای متعال که می‌فرماید: « وَ فِي أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ » (و در اموالشان برای درخواست‌کننده و محروم حقی بود)، آمده است:

«السائل الذي يسأل، و المحروم الذي قد منع كده» (سائل کسی است که درخواست می‌کند، و محروم کسی است که از دسترنجِ خود بی‌بهره مانده است).

و در کتاب «تهذیب» به سند خود از صفوان جمّال از امام صادق (ع) روایت کرده است که دربارهٔ این آیه فرمود:

«المحروم المحارف-الذي قد حرم كد يده في الشراء و البيع»؛ محروم همان «مُحارَف» (شخص بی‌بهره از روزی) است؛ کسی که در خرید و فروش از دسترنجِ خود محروم شده است.

و گفت: در روایتی دیگر از امام باقر و امام صادق (ع) آمده است که فرمودند: «المحروم الرجل ليس بعقله بأس-و لا يبسط له في الرزق و هو محارف»؛ محروم کسی است که در خرد و عقلش نقصی نیست، اما در روزی بر او گشایشی حاصل نمی‌شود و او فردی بی‌بهره از وسعتِ روزی (مُحارَف) است.