تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كٰانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ مٰا يَهْجَعُونَ » (اندکی از شب را می‌خفتند). این آیات، تفسیری برای نیکوکاری آنان است. «هجوع» به معنای خوابیدن در شب است و برخی نیز گفته‌اند به معنای خوابِ اندک است.

ممکن است «ما» زائد (برای تأکید) باشد و « يَهْجَعُونَ » خبرِ «كانُوا»، و « قَلِيلاً » ظرفی وابسته به آن باشد؛ یعنی «در زمانی اندک می‌خفتند»، یا اینکه صفت برای مفعول مطلقِ محذوف باشد، یعنی «هجوعاً قلیلاً» (خوابیدنی اندک). همچنین « مِنَ اللَّيْلِ » وابسته به «قلیلاً» است و معنا چنین می‌شود: «آنان در زمانی اندک از شب می‌خوابیدند» یا «در شب، خوابی اندک می‌خفتند».

و نیز ممکن است «ما» موصوله (به معنای «آنچه») و ضمیر برگردنده به آن محذوف باشد، و « قَلِيلاً » خبر «كانُوا» و آن موصول فاعلِ آن باشد، که در این صورت معنا چنین می‌شود: آن بخش از شب که در آن می‌خوابیدند اندک بود.

و [احتمال دیگر این است] که «ما» مصدریه (حرفی که همراه فعل پس از خود، معنای مصدری می‌دهد) باشد، و مصدرِ حاصل از آن و فعل بعدش، فاعل برای واژهٔ « قَلِيلاً » باشد که خودْ خبرِ «كٰانُوا» است.

به هر روی، «اندکی از شب» یا در مقایسه با کلِ زمانِ هر شب سنجیده می‌شود، که در این صورت می‌رساند آنان در هر شب زمانی اندک می‌خوابند و بیشترِ آن را نماز می‌خوانند؛ و یا در مقایسه با مجموع شب‌ها در نظر گرفته می‌شود، که در این صورت نشان می‌دهد آنان فقط در اندکی از شب‌ها می‌خوابند و در بیشترِ آن‌ها برای نماز برمی‌خیزند؛ یعنی نماز شب جز در اندکی از شب‌ها از آنان فوت نمی‌شود.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان»، در ذیل کلام خدای متعال که می‌فرماید: « كٰانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ مٰا يَهْجَعُونَ » (آنان اندکی از شب را می‌خوابیدند)، آمده است: و گفته شده معنایش این است: «كانوا أقل ليلة تمر بهم إلا صلوا فيها» (کمتر شبی بر آنان می‌گذشت مگر آنکه در آن نماز می‌خواندند)؛ و این همان معنایی است که از امام صادق (ع) روایت شده است.