تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْيَيْنٰا بِهِ بَلْدَهً مَيْتاً كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ » (تا روزیِ بندگان باشد، و با آن سرزمینی مرده را زنده کردیم؛ بیرون‌آمدنِ از گورها نیز همین‌گونه است). روزی چیزی است که مایهٔ تداوم بقا می‌شود، و عبارت « رِزْقاً لِلْعِبٰادِ » مفعول‌له (بیانگر هدف کار) است؛ یعنی این باغ‌ها، دانه‌های دروشده و درختان بلندبالای نخل با شکوفه‌های برهم‌چیده‌شان را رویاندیم تا روزیِ بندگان باشد. پس کسی که این گیاهان را با چنان تدبیر گسترده‌ای که عقل را مبهوت و سرگردان می‌سازد برای روزی‌دادن به بندگان آفریده است، دارای دانشی بی‌پایان و قدرتی خستگی‌ناپذیر است؛ زنده کردن انسان پس از مرگ بر او دشوار نیست، هرچند ذرات جسمش متلاشی شده و اجزای بدنش در زمین گم شده باشد.

و سخن خداوند که فرمود: « وَ أَحْيَيْنٰا بِهِ بَلْدَهً مَيْتاً كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ » (و با آن سرزمینی مرده را زنده کردیم؛ بیرون‌آمدنِ از گورها نیز همین‌گونه است)، برهان دیگری بر رستاخیز است، جدا از دلیل پیشین، که در لابلای کلام به دست می‌آید؛ زیرا بیان گذشته در ردِ بعید دانستنِ معاد — که به خاک‌شدن و نامتمایز گشتن اجزای خود استناد می‌کردند — برهانی از راه اثبات علم خدا به هر چیز و قدرتش بر همه چیز بود، اما این برهان که در آیهٔ « وَ أَحْيَيْنٰا بِهِ بَلْدَهً مَيْتاً كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ » آمده، از راه اثبات امکان یک چیز از طریق رخ‌دادن همانندِ آن است؛ چرا که بیرون‌آمدن از گورها با زنده شدن پس از مرگ، چیزی جز مانند بیرون‌آمدنِ گیاه مرده از زمین نیست، پس از آنکه زمین مرده و نیروهایش از رویش و رشد بازایستاده بودند.

ما این برهان را در ذیل آیاتی که با زنده کردن زمین پس از مرگش استدلال آورده‌اند، برای اثبات رستاخیز، بارها در بخش‌های گذشتهٔ این کتاب بیان کرده و توضیح داده‌ایم.