تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ فتح

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خداوند: « وَ كٰانَ اللّٰهُ عَزِيزاً حَكِيماً » (و خداوند همواره شکست‌ناپذیر و سنجیده‌کار است)؛ یعنی در هر چه اراده کند پیروز و چیره است، و کار خود را استوار سامان می‌دهد و در آن هیچ بی‌پایگی و گزافه‌کاری راه ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۸ و ۱۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «فَعَلِمَ مٰا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَهَ عَلَيْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَ مَغٰانِمَ كَثِيرَهً يَأْخُذُونَهٰا وَ كٰانَ اللّٰهُ عَزِيزاً حَكِيماً» (پس آنچه را در دل‌هایشان بود دانست و آرامش را بر آنان فرو فرستاد و پیروزی نزدیکی را پاداششان داد، و غنیمت‌های فراوانی که آن را به دست می‌آورند، و خدا همواره شکست‌ناپذیر و سنجیده‌کار است).

این سخن، نتیجه و شاخه‌ای است مترتب بر فرمودهٔ قبلی: « لَقَدْ رَضِيَ اللّٰهُ » (به‌راستی خدا خشنود شد...)؛ و مراد از آنچه در دل‌هایشان بود، نیت نیکو و راستینِ آنان در بیعت کردن است؛ چرا که عمل نزد خدا نه به واسطهٔ صورت و ظاهرش، بلکه به سبب صدق نیت و اخلاص در آن، پسندیده و مورد رضایت واقع می‌شود.

در پاسخ می‌گویم: همان‌گونه که مسبَّب (معلول) از جهت تحقق و پیدایشْ بر سبب (علت) مترتب می‌شود، سبب نیز — چه علت تام باشد و چه ناقص — از جهت روشن‌شدن و آشکار گشتن، بر مسبَّب مترتب است. خشنودی (رضا) نیز چنان‌که پیش‌تر بیان شد، از صفات فعل خدای متعال است که از مجموع علم او به عمل صالح و پاداش و جزایی که به صاحب آن عمل می‌دهد، انتزاع می‌شود (به دست می‌آید)؛ و آنچه در این مقام، خشنودی از آن انتزاع شده، مجموع آگاهی خدای متعال از آنچه در دل‌هایشان بود، فرو فرستادن آرامش بر آنان و پاداش دادنِ فتحی نزدیک و غنیمت‌های فراوانی است که به دست می‌آورند.

و مراد از فتح نزدیک («الفتح القريب»)، با توجه به آنچه سیاق آیه افاده می‌کند، فتح خیبر است. و همچنین مراد از غنیمت‌های فراوانی که به چنگ می‌آورند («مغانم كثيرة يأخذونها»)، غنیمت‌های خیبر است. و گفته شده: مراد از فتح نزدیک، فتح مکه است؛ اما سیاق با آن سازگار نیست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۸ تا ۲۸ با هم

[راوی] گفت: مردم تمام آن شب را در گفت‌وگو و تکاپو به سر بردند که به راستی پرچم به کدام‌یک از آنان داده می‌شود؟ ادامه در متن کامل

[پیامبر (ص)] فرمود: «علی بن ابی‌طالب کجاست؟» گفتند: ای پیامبر خدا، او از چشم‌درد می‌نالد. ادامه در متن کامل

پس به سراغش فرستادند و او را آوردند؛ آن‌گاه پیامبر خدا (ص) از آب دهان مبارک خود در چشمان او افکند و علی بی‌درنگ بهبود یافت، گویی هرگز دردی نداشته است. ادامه در متن کامل

سلمه گفت: پس مَرحب [پهلوان یهود] به میدان آمد در حالی که می‌سرود: «قد علمت خيبر أني مرحب...» (اهالی خیبر خوب می‌دانند که من مرحبم...) تا پایان ابیات؛ آن‌گاه علی (ع) در برابر او به میدان آمد در حالی که می‌سرود: ادامه در متن کامل

«أنا الذي سمتني أمي حيدره»؛ من همان کسم که مادرم مرا حیدره (شیر) نامید، ادامه در متن کامل

«كليث غابات كريه المنظره»؛ مانند شیر بیشه‌ها، سهمگین و هیبت‌انگیز، ادامه در متن کامل

«أوفيهم بالصاع كيل السندره»؛ با پیمانه‌ای لبریز و فراوان حقشان را تمام و کمال می‌دهم (پاسخی قاطع و شتابان به آنان خواهم داد). ادامه در متن کامل

پس ضربتی بر مرحب فرود آورد و سرش را شکافت و او را کشت، و فتح و پیروزی به دست او رقم خورد. ادامه در متن کامل

این روایت را مسلم در صحیح خود آورده است. ادامه در متن کامل

و ابوعبدالله الحافظ با سند خود از ابورافع، آزادشدهٔ پیامبر خدا (ص)، روایت کرده است که گفت: ادامه در متن کامل

هنگامی که پیامبر خدا (ص) علی را فرستاد، همراه او بیرون شدیم؛ چون علی به قلعه نزدیک شد، اهالی آن برای نبرد با او بیرون آمدند و او با آنان جنگید. ادامه در متن کامل