بَلۡ ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهۡلِيهِمۡ أَبَدٗا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمۡ وَظَنَنتُمۡ ظَنَّ ٱلسَّوۡءِ وَكُنتُمۡ قَوۡمَۢا بُورٗا
بلکه گمان کردید که پیامبر و مؤمنان هرگز به سوی خانواده‌های خود بازنخواهند گشت، و این پندار در دل‌هایتان آراسته شد، و گمانِ بد بردید و مردمی تباه و هلاک‌شده گشتید.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۱۱ تا ۱۷ با هم
این بخش، سومین دسته از آیات این سوره است که به وضعیت بادیه‌نشینانی می‌پردازد که در سفر حدیبیه از همراهی پیامبر خدا (ص) بازنشستند و آن‌گاه که پیامبر آنان را به حرکت فراخواند، رهسپار نشدند. ادامه در متن کامل
پس خدای پاک و منزه در این آیات به پیامبر خویش (ص) خبر داده است که آنان به‌زودی با تو دیدار می‌کنند و برای توجیه بازنشستن خود، گرفتاری به مال و خانواده را بهانه می‌آورند و از تو می‌خواهند که از خدا برایشان آمرزش بخواهی؛ اما خداوند آنان را در آنچه گفتند دروغ‌گو خواند و یادآور شد که سببِ واقعیِ کناره‌گیری‌شان چیز دیگری بوده و آن همان بدگمانی‌شان است؛ و نیز خبر داد که آنان به‌زودی از تو درخواستی خواهند کرد. ادامه در متن کامل
تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ فتح، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۸، صفحهٔ ۲۷۷ تا ۲۷۹ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/48/12/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِليٰ أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ » (بلکه گمان کردید که پیامبر و مؤمنان هرگز به سوی خانواده‌هایشان بازنخواهند گشت و این در دل‌هایتان آراسته شد...) تا آخر آیه؛ این بیان همان نکته‌ای است که کلام الهی: « بَلْ كٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً » (بلکه خدا به آنچه انجام می‌دادید آگاه بود) به آن اشاره دارد؛ یعنی دروغ‌گویی‌شان در عذرآوری. معنا این است: شما به سبب اشتغال به اموال و خانواده از همراهی بازنماندید، بلکه گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز نزد خانواده‌هایشان بازنخواهند گشت و آنان که به این سفر رفته‌اند، به دست قریش کشته خواهند شد؛ زیرا قریش جمعیتی فراوان، دلاوریِ سخت، شوکت و قدرت دارند، و به همین سبب از رفتن سر باز زدید.
و کلام الهی: « وَ زُيِّنَ ذٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ » (و این در دل‌هایتان آراسته شد)؛ یعنی شیطان آن گمان را در دل‌هایتان زیبا جلوه داد و شما به مقتضای همان گمانِ آراسته‌شده رفتار کردید؛ مقتضای آن گمان این بود که برای درامان‌ماندن از هلاکت و نابودی، بازبمانید و همراه نشوید.
و کلام الهی: « وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً » (و گمان بد بردید و قومی تباه‌گشته بودید)؛ واژهٔ «بُور» ــ بنا بر آنچه گفته شده ــ مصدری به معنای فساد یا هلاکت است که معنای فاعلی از آن اراده شده؛ یعنی قومی فاسد یا هلاک‌شونده بودید.
گفته شده است: مراد از گمانِ بد، همان گمان آنان است که پیامبر و مؤمنان هرگز به سوی خانواده‌هایشان بازنمی‌گردند؛ و بعید نیست مراد از آن، گمانِ این باشد که خدا پیامبرش را یاری نمی‌کند و دینش را پیروز نمی‌گرداند، همان‌طور که در آیهٔ ششم همین سوره در عبارتِ « اَلظّٰانِّينَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ » (بدگمانان به خدا) گذشت، بلکه این معنا روشن‌تر است.