تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ جاثیه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ يُغْنِي عَنْهُمْ مٰا كَسَبُوا شَيْئاً وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِيٰاءَ » (پیشِ رویشان دوزخ است، و آنچه به دست آورده‌اند چیزی از آنان دفع نمی‌کند، و نه آنچه جز خدا سرپرستان و معبودانی برای خود گرفته‌اند...)؛ از آنجا که آنان سرگرمِ دنیا بودند، از حق روی برتافته و به پیامدهای کارهای خود توجهی نداشتند، جهنم «وراء» (پشتِ سرشان) شمرده شده است؛ با اینکه جهنم پیشِ روی آنان است و همواره به سوی آن روان‌اند و به سویش می‌روند.

برخی نیز گفته‌اند: «وراءهم» به معنای «پیش رویشان» است. طبرسی در مجمع‌البیان گفته است: «وراء اسمی است که هم بر روبه‌رو و هم بر پشت‌سر اطلاق می‌شود؛ بنابراین هر چه از دید تو پنهان باشد، وراءِ توست، چه در پشت سرت باشد و چه پیشِ رویت» (پایان سخن او). و در تعبیر «مِنْ وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ»، فرمانی قطعی و حتمی بیان شده است.

و سخن او: « وَ لاٰ يُغْنِي عَنْهُمْ مٰا كَسَبُوا شَيْئاً » (و آنچه به دست آورده‌اند چیزی از آنان دفع نمی‌کند)؛ مقصود از «آنچه به دست آورده‌اند»، اموال و مانند آن است که در دنیا گرد آورده‌اند. نکره آمدنِ « شَيْئاً » برای ناچیز شمردن است؛ یعنی: در روز حساب، آنچه از مال، مقام و یار و یاور در دنیا اندوخته‌اند، حتی ذره‌ای ناچیز و اندک نیز گرهی از کارشان نمی‌گشاید و عذابی را از آنان دور نمی‌سازد.

و عبارت « وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِيٰاءَ » (و نه آنچه به‌جای خدا سرپرستان گرفتند)، «ما» در آن مصدریه است (یعنی: سرپرست‌گرفتنشان سودی به حالشان ندارد) و مراد از «اولیاء»، اربابان بت‌ها هستند؛ همان‌هایی که مشرکان آن‌ها را پروردگاران و معبودان خود گرفتند و پنداشتند که شفیعان آن‌هایند، یا اینکه مراد خودِ بت‌ها هستند.

و جملهٔ « وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِيمٌ » (و برایشان عذابی بزرگ است) تأکیدی است بر وعید (تهدید به عذابِ) آنان؛ زیرا خدای پاک و منزه نخست با عبارت « وَيْلٌ لِكُلِّ أَفّٰاكٍ » (وای بر هر دروغ‌پردازِ گناهکار...) آنان را بیم داد، بار دوم با « فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ » (پس او را به عذابی دردناک مژده بده)، و بار سوم با:

« أُولٰئِكَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِينٌ » (آنانند که برایشان عذابی خوارکننده است)، بار چهارم با « مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ » (پیش رویشان دوزخ است...)، و بار پنجم با:

« وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِيمٌ » (و برایشان عذابی بزرگ است)؛ و در این میان، عذابشان را با سه ویژگیِ دردناک، خوارکننده و بزرگ توصیف فرمود.