تفسیر آیهٔ ۴۲ سورهٔ دخان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ »؛ (مگر کسی که خدا به او رحم کند، که بی‌تردید او همان توانای شکست‌ناپذیرِ مهربان است). این جمله استثنایی از ضمیرِ عبارتِ « لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ » (آنان یاری نمی‌شوند) است، و این آیه از دلایلِ وجود شفاعت در قیامت به شمار می‌رود؛ و سخنِ تفصیلی دربارهٔ شفاعت در جلد نخست این کتاب گذشت.

و سخن خدای متعال که: « إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ » (بی‌گمان او شکست‌ناپذیر و مهربان است)، یعنی چیره و غالبی است که هیچ چیز بر او پیروز نمی‌شود تا مانعِ کیفر دادن کسی شود که ارادهٔ عذابش را دارد؛ و بخشندهٔ خیری است به هر کس که اراده فرماید به او رحم کند و خیر را بر او روان سازد؛ و تناسب این دو نامِ گرامی با مضامین آیات آشکار است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۲ با هم

این سخن در صورتی است که چنان‌که ظاهر کلام نشان می‌دهد، ضمیر « لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ » (و نه آنان یاری می‌شوند) به همهٔ مردم بازگردد.

اما اگر این ضمیر آن‌گونه که گفته‌اند به کافران بازگردد، استثنا منقطع خواهد بود و معنا چنین می‌شود: لیکن کسی که خدا به او رحم آورده است ــ یعنی پرهیزگاران ــ از هر دوستی که به کارشان آید و یاوری که یاری‌شان کند، بی‌نیازند.

و اما اینکه برخی جایز دانسته‌اند این عبارت، استثنای متصل از واژهٔ « مَوْلًي » (هیچ دوستی) باشد، نادرستی‌اش از آنچه پیش‌تر بیان کردیم آشکار است؛ چراکه بی‌نیاز کردن و گره‌گشایی تنها در جایی مطرح است که هیچ‌یک از اسباب نجات در اختیار انسان نباشد. و هر کس با چنین وضعی باشد، هیچ چاره‌سازی گرهی از کارش نخواهد گشود و استثنایی هم در کار نیست. شفاعت نیز نوعی یاری‌رسانی است که به پاره‌ای از اسباب نجات نیاز دارد و آن، دینِ مورد رضایت پروردگار است، چنان‌که پیش‌تر در بحث شفاعت گذشت. آری، ممکن است بتوان آن را با بیانی که به زودی در روایت شحّام خواهد آمد توجیه کرد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۰ تا ۴۲ با هم

و در کتاب «کافی» به سند خود از زید شحّام روایت کرده است که گفت: امام صادق (ع) ــ در حالی که در شب جمعه‌ای در راه بودیم ــ به من فرمود: «قرآن بخوان، چراکه امشب شب جمعه است.» پس خواندم: « إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقٰاتُهُمْ أَجْمَعِينَ- يَوْمَ لاٰ يُغْنِي مَوْلًي عَنْ مَوْلًي شَيْئاً-وَ لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ » (همانا روز داوری [و جداسازی حق از باطل] وعده‌گاه همهٔ آنان است؛ روزی که هیچ دوستی کمترین عذابی را از دوست خود دفع نمی‌کند و یاری هم نمی‌شوند، مگر کسی که خدا بر او رحمت آورَد.) پس امام صادق (ع) فرمود: «نحن و الله الذي استثني الله-فكنا نغني عنهم» (به خدا سوگند، ما همان کسانی هستیم که خدا استثنا فرموده است، و ما برای آنان کارساز خواهیم بود (و عذاب را دفع می‌کنیم).)

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۲ با هم

می‌گویم: امام (ع) به شفاعت اشاره می‌فرماید، و استثنا را متوجه «مَولی» نخست [یعنی شفیع و یاری‌رسان] دانسته است.