تفسیر آیهٔ ۷۱ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يُطٰافُ عَلَيْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَكْوٰابٍ » تا پایان آیه (ظرف‌های زرین و جام‌ها گرداگردشان گردانده می‌شود). «صِحاف» جمع «صَحفَه» است؛ یعنی کاسهٔ بزرگ (یا قدحی اندکی کوچک‌تر از آن) و «أَکواب» جمع «کُوب» است که به کوزه یا جامِ بی‌دسته گفته می‌شود. یادکردن از کاسه‌ها و جام‌ها، اشاره‌ای است به برخورداری و لذت بردنِ بهشتیان از انواع خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها.

و در التفات (تغییر سیاق سخن) به صیغهٔ غایب در عبارت « يُطٰافُ عَلَيْهِمْ » (گرداگردشان گردانده می‌شود) در میان دو خطابِ « اُدْخُلُوا الْجَنَّهَ » (به بهشت درآیید) و « أَنْتُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ » (شما در آن جاودانه‌اید)، بزرگداشتی برای این اکرام و نعمت‌بخشی به آنان نهفته است؛ چراکه این بخشش و پذیرایی به پایه‌ای است که سزاوار آن است برای دیگران بازگو شود، تا خرسندی و شادمانیِ آنان افزون گردد و درستیِ آنچه به ایشان وعده داده شده بود آشکار شود.

و فرمودهٔ او: « وَ فِيهٰا مٰا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ » (و در آنجا آنچه دل‌ها بخواهد و چشم‌ها از آن لذت بَرَد هست)؛ ظاهر آن است که مراد از آنچه دل‌ها اشتها می‌کند، اموری است که خواهش طبیعی به آنها تعلق می‌گیرد؛ مانند چشیدنی‌ها، بوییدنی‌ها، شنیدنی‌ها و لمس‌کردنی‌ها که انسان و عموم حیوانات در آن مشترک‌اند. و مراد از آنچه چشم‌ها از آن لذت می‌برد، زیبایی و آراستگی است؛ و لذت بردن از این امور، گویی ویژهٔ انسان است؛ مانند منظره‌های چشم‌نواز، چهرهٔ زیبا و جامهٔ فاخر. از همین رو، تعبیر تغییر یافته و دربارهٔ آنچه به جان‌ها تعلق دارد از «اشتها» (خواستن و هوس کردن) و دربارهٔ آنچه به چشم‌ها مربوط است از «لذت» تعبیر آورده شده است؛ و تمام لذت‌های نفسانی نزد ما در همین دو بخش منحصر می‌شود.

و ممکن است لذت‌های روحی و عقلی نیز در زمرهٔ آنچه چشم‌ها از آن لذت می‌برد بگنجد؛ زیرا لذت بردنِ روحی نیز از سنخِ دیدار با چشم دل (رؤیت قلبی) به شمار می‌آید.

در «مجمع‌البیان» آمده است: خدای پاک و منزه در فرمودهٔ خود: « مٰا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ » (آنچه دل‌ها بخواهد و چشم‌ها از آن لذت بَرَد)، بیانی را فراهم آورده که اگر همهٔ آفریدگان گرد هم آیند تا انواع نعمت‌های بهشت را توصیف کنند، بر آنچه در این دو ویژگی گنجانده شده چیزی نمی‌افزایند؛ پایان کلام طبرسی.

و فرمودهٔ او: « وَ أَنْتُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ » (و شما در آن جاودانه‌اید)، خبر دادن، وعده بخشیدن و مژده به جاودانگی است؛ و آگاهی به این جاودانگی، چنان لذت روحیِ بی‌مانندی برای بهشتیان در بر دارد که با هیچ‌چیز دیگری سنجیده نمی‌شود و در هیچ اندازه‌ای نمی‌گنجد.