تفسیر آیهٔ ۴۹ سورهٔ شوری

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

به هر حال، کلام الهی که می‌فرماید: « لِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ يَخْلُقُ مٰا يَشٰاءُ » (فرمانروایی آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ خداست؛ هرچه را بخواهد می‌آفریند)، بر انحصار فرمانروایی و سلطنت خدای متعال بر سراسر جهان دلالت دارد؛ و اینکه آفرینش، وابسته به خواست و مشیت اوست، بی‌آنکه عاملی در میان باشد که اراده‌ای را بر او واجب کند یا او را به آفرینش وادار سازد.

و کلام الهی که می‌فرماید: « يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ الذُّكُورَ » (به هر کس بخواهد فرزندان دختر می‌بخشد و به هر کس بخواهد فرزندان پسر عطا می‌کند)؛ «إناث» جمع «أنثى» (دختر) و «ذکور» و «ذِکران» هر دو جمع «ذَكَر» (پسر) هستند. و ظاهر این تقابل نشان می‌دهد که مراد، بخشیدنِ تنها فرزند دختر به هر کس که بخواهد، و عطا کردنِ فرزندان پسر است، تنها به هر کس که اراده کند؛ و از همین رو، یادکردِ مشیت تکرار شده است. گفته‌اند: علّتِ معرفه آمدنِ «الذکور» (با الف و لام) آن است که پسران مطلوبِ آنان و در ذهن‌هایشان شناخته‌شده بودند، به‌ویژه در میان عرب.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۹ و ۵۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « لِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ يَخْلُقُ مٰا يَشٰاءُ » تا پایان دو آیه («فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست؛ هر چه بخواهد می‌آفریند...» [شوری: ۴۹-۵۰]). این دو آیه به‌نوعی با سخنان گذشته دربارهٔ روزی پیوند دارند، چراکه فرزندان یادشده در این دو آیه نیز از مقولهٔ روزی به شمار می‌روند.

بعضی گفته‌اند: این دو آیه با آیهٔ پیشین پیوستگی دارند؛ چرا که در آن آیه از چشاندن رحمت و رسیدن بدی سخن به میان آمد، و اینکه انسان با چشیدن رحمت شادمان می‌شود و در هنگام گرفتاری ناسپاسی می‌ورزد. از این رو خدای متعال در این دو آیه یادآور شده است که فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ خداوند سبحان است و هرچه بخواهد می‌آفریند؛ پس نه کسی که طعم رحمتش را می‌چشد حق دارد بدان سرمست شود و دل به آن ببازد، و نه کسی که بدی و ناگواری به او می‌رسد حق دارد ناسپاسی کند و به اعتراض برخیزد؛ بلکه آفرینش و تدبیر همه از آنِ اوست. بنابراین، آن کس که مشمول رحمت شده باید سپاس بگزارد، و آن کس که گرفتار مصیبت گشته باید به درگاه او روی آورد.

اما این برداشت بعید است؛ زیرا خدای متعال در آیهٔ پیشین، بدی و گرفتاری را به خودش نسبت نداد، بلکه آن را ناشی از دستاورد پیشین خودِ آنان دانست. بنابراین، مناسبتی ندارد که در این آیه هر دو بخش (نعمت و گرفتاری) به مشیت او نسبت داده شود و مردم به تسلیم‌شدن در برابر آن فراخوانده شوند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۹ و ۵۰ با هم

و در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای عزّوجلّ آمده است:

« يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ إِنٰاثاً » یعنی دخترانی می‌بخشد که همراهشان پسری نیست؛ « وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ الذُّكُورَ » یعنی پسرانی می‌بخشد که همراهشان دختری نیست؛ « أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرٰاناً وَ إِنٰاثاً » یعنی به هر کس بخواهد هم پسران و هم دختران را با هم می‌بخشد—پسران و دختران را برای او گرد می‌آورد، یعنی همه را به یک شخص عطا می‌کند.

و در «تهذیب الاحکام»، به اسناد خود از حسین بن علوان، از زید بن علی، از پدرانش، از امام علی (ع) نقل شده است که فرمود: مردی نزد پیامبر (ص) آمد و گفت: ای پیامبر خدا، پدرم به سراغ برده‌ای از من رفت و او را آزاد کرد تا به من زیان برساند. پیامبر خدا (ص) فرمود: تو و مالت از بخشش‌های خدا به پدرت هستید؛ تو تیری از تیردان او هستی: « يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشٰاءُ الذُّكُورَ- أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرٰاناً وَ إِنٰاثاً وَ يَجْعَلُ مَنْ يَشٰاءُ عَقِيماً »؛ آزادیِ برده به دست پدرت نافذ است. پدرت می‌تواند از مال و تنِ تو بهره ببرد، ولی تو حق نداری جز با اجازه‌اش از مال یا تنِ او چیزی برداری.

می‌گویم: این معنا در کتاب «علل الشرائع» در پاسخ به پرسش‌های محمد بن سنان از امام رضا (ع) روایت شده، و از طریق اهل سنت نیز از عایشه از پیامبر (ص) نقل شده است.