تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ شوری

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ » (و هر کس را خدا گمراه کند، پس از او هیچ سرپرستی برایش نخواهد بود...). چون مؤمنان را با اوصافشان یاد کرد و فرمود که نزد خدا روزیِ اندوخته‌ای دارند که دربردارندهٔ سعادت آخرتِ آنان است و خدا بدان هدایتشان کرده، به دیگران روی آورد که همان ستمکاران‌اند؛ کسانی که از آن هدایتِ رساننده به سعادت ناامیدند و از این روزیِ کریمانه محروم. پس روشن ساخت که خدای پاک و منزه آنان را به‌سبب کفر و تکذیبشان گمراه کرده است؛ ازاین‌رو، به آنچه نزد اوست از روزی‌ها دست نمی‌یابند و خدا آنان را با آن سعادتمند نمی‌کند، و جز او هیچ سرپرستی ندارند تا کارشان را بر عهده گیرد و آنچه را خدا محرومشان ساخته روزی‌شان دهد؛ بنابراین، تهی‌دست‌اند و هنگام دیدن عذاب آرزو می‌کنند به دنیا بازگردند تا عمل صالح انجام دهند و مانند مؤمنان شوند.

پس این سخن که: « وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ »، از قبیل نشاندنِ سبب (یعنی گمراه کردنِ خدا و نبودِ سرپرست دیگری که کارشان را بر عهده گیرد و هدایتشان کند و روزی‌شان دهد) به‌جای مسبَّب (یعنی هدایت و روزی) است.

و این سخن که: « وَ تَرَي الظّٰالِمِينَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ يَقُولُونَ هَلْ إِليٰ مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ » (و ستمکاران را می‌بینی که چون عذاب را بنگرند، می‌گویند: آیا راهی به بازگشت هست؟)، اشاره به آرزوی آنان برای بازگشت به دنیاست، آن هم پس از نومیدی از سعادت و دیدنِ عذاب.

و واژهٔ «تَرَى» خطابی همگانی است که متوجه پیامبر (ص) شده، از آن جهت که بیننده است؛ و معنایش این است: «تو می‌بینی و هر کس که بیننده باشد می‌بیند». در این تعبیر اشاره است به اینکه آنان این آرزو را در برابر دیدگانِ همگان بر زبان می‌آورند؛ و «مَرَدّ» همان بازگشت است.