تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ وَ قِيلَ لِلظّٰالِمِينَ ذُوقُوا مٰا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ » (آیا کسی که در روز قیامت با صورتِ خود از عذاب سخت پروا می‌کند [مانند کسی است که در امان است؟] و به ستمکاران گفته می‌شود: «بچشید آنچه را به دست می‌آوردید!»). این آیه مقایسه‌ای است میان اهل عذاب در روز قیامت و کسانی که از آن ایمن‌اند؛ و این دو گروه همان اهل ضلالت و اهل هدایت هستند، و از همین رو به‌دنبال آیه‌ی پیشین، این آیه آورده شده است.

استفهام برای انکار است و خبرِ « فَمَنْ » حذف شده و در تقدیر چنین است: «آیا مانند کسی است که از آن در امان است؟». عبارت «يَوْمَ الْقِيَامَةِ» به فعلِ «يَتَّقِي» وابسته است. معنای آیه چنین است: آیا کسی که در روز قیامت به دلیل آنکه دستش ــ که با آن آسیب‌ها را دفع می‌کرد ــ به گردنش بسته شده، با صورت خود عذاب سخت را دفع می‌کند، مانند کسی است که از عذاب ایمن است و هیچ گزندی به او نمی‌رسد؟ چنین گفته شده است.

برخی گفته‌اند: پرواکردن با صورت به معنای یادشده وجهی ندارد؛ زیرا صورت چیزی نیست که با آن مانع آسیب شوند، بلکه مراد این است که با تمام وجود یا به‌ویژه با صورت خود، از عذاب بدِ روز قیامت پروا کند، و «يَوْمَ الْقِيَامَةِ» قیدِ عذاب است؛ در نتیجه، مقصود برعکس وجه پیشین خواهد بود و معنا چنین می‌شود: «آیا کسی که در دنیا با پرواداری از خدا، از عذاب سختِ روز قیامت پروا می‌کند، مانند کسی است که بر کفر خویش پافشاری می‌ورزد؟»؛ ولی این توجیه خالی از تکلف نیست.

و سخن خدای متعال که: « وَ قِيلَ لِلظّٰالِمِينَ ذُوقُوا مٰا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ » (و به ستمکاران گفته می‌شود: «بچشید آنچه را به دست می‌آوردید!»)؛ گوینده‌ی این سخن فرشتگان دوزخ‌اند. ظاهر آن است که این جمله با فرض تقدیری برای «قَدْ» یا بدون آن [به‌صورت حال] است و اصل عبارت «وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا...» (و به آنان گفته شد بچشید...) بوده، اما اسم ظاهر به جای ضمیر به کار رفته است. این کاربرد برای آن است که بر علت این حکم دلالت کند، که همانا ستمگری است.