تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنٰا إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِنْ طِينٍ لاٰزِبٍ » (پس از آنان نظر بخواه: آیا آفرینشِ آنان سخت‌تر و استوارتر است یا آنچه آفریده‌ایم؟ همانا ما آنان را از گِلی چسبنده آفریدیم). «لازِب» به چیزی گفته می‌شود که اجزایش چنان به هم چسبیده‌اند که به هر چه در کنار آن قرار گیرد می‌چسبد؛ و در مجمع‌البیان آمده است: «لازب» و «لازم» به یک معنا هستند. پایان سخن.

مقصود از کلام الهی: « مَنْ خَلَقْنٰا » (کسانی که آفریدیم)، یا فرشتگانی هستند که در آیات پیشین بدان‌ها اشاره شد — یعنی همان پاسدارانِ وحی و پرتاب‌کنندگانِ شهاب‌ها — و یا دیگر آفریدگانِ با عظمتِ غیر از انسان، چون آسمان‌ها، زمین و فرشتگان‌اند؛ و به کار بردنِ لفظِ ویژهٔ صاحبانِ خرد («مَن» به معنای «کسانی که») از بابِ تغلیب است (یعنی جنبهٔ خردمندان غلبه داده شده است).

معنای آیه این است که: پس چون خداوند پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست و نیز فرشتگان است، از آنان نظر بخواه که آیا آفرینشِ خودشان سرسخت‌تر و دشوارتر است یا دیگر آفریدگانی که ما آفریده‌ایم؟ مسلماً آفرینش آن‌ها ضعیف‌تر است، زیرا ما آنان را از گِلی چسبنده آفریده‌ایم؛ پس هرگز نمی‌توانند ما را ناتوان سازند [و از چنگ قدرت ما بگریزند].

بحث روایی

و در نهج‌البلاغه آمده است: «ثُمَّ جَمَعَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَ سَهْلِهَا وَ عَذْبِهَا- وَ سَبَخِهَا تُرْبَةً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّى خَلَصَتْ- وَ لَاطَهَا بِالْبَلَّةِ حَتَّى لَزَبَتْ» (سپس خدای سبحان از بخش‌های سخت و ناهموار زمین، و قسمت‌های نرم و هموار آن، و از خاک شیرین و شوره‌زار آن، خاکی را گرد آورد؛ آن را با آب درآمیخت تا خالص گشت، و با رطوبت ورز داد تا چسبناک شد).