تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ فاطر

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵ تا ۲۶ با هم

پس از آنکه خدای متعال برای آنان روشن ساخت که آفرینش و تدبیر هستی تنها از آنِ اوست و در نتیجه او پروردگارشان است و فرمانروایی فقط به او اختصاص دارد، نه به معبودانی که جز او می‌خوانند ــ چرا که آن‌ها مالک چیزی نیستند تا بخواهند تدبیرش کنند ــ اکنون همان حقیقت را با بیانی دیگر پی می‌گیرد که آمیخته به بیم‌دادن و هشدار است؛ بدین بیان که خدای متعال از آنان بی‌نیاز است و آنان سراپا نیازمندِ اویند، ازاین‌رو اگر بخواهد، می‌تواند به کیفر دستاوردشان نابودشان کند و آفریدگانی نو [به جای آنان] پدید آورد. ادامه در متن کامل

سپس خطاب را متوجه پیامبر (ص) ساخته و حاصلش این است که این مؤاخذه و هلاکت، تنها دامنگیر این تکذیب‌کنندگان می‌شود، نه مؤمنانی که هشدار پیامبر (ع) در آنان اثر می‌گذارد؛ چرا که میان این دو گروه تفاوتی آشکار است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

ملاک در بی‌نیازیِ خدای متعال از آنان و نیازمندیِ ایشان به او، این است که او آفرینندهٔ آنان و مدبر کار ایشان است؛ و اشاره به این حقیقت در به‌کاربردن لفظ جلاله («اللّٰه») در بیان فقرِ آنان و غنای خود، و نیز اشاره به آفرینش و تدبیر در این سخن اوست که:

« إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ » (اگر بخواهد، شما را از میان می‌برد و آفرینشی نو پدید می‌آورد). و همچنین اشاره به این حقیقت در توصیف خدای متعال به «حمید» (ستوده) است؛ یعنی کسی که در کار خود ستوده است که همان آفرینش و تدبیر اوست.

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَ مٰا ذٰلِكَ عَلَي اللّٰهِ بِعَزِيزٍ » (اگر بخواهد شما را از میان می‌برد و آفریدگانی نو می‌آورد، و این کار بر خدا دشوار نیست)؛ مقصود از این سخن این است: ای مردم، اگر او نابودیِ شما را بخواهد، شما را از میان می‌برد؛ زیرا او از شما بی‌نیاز است و از نابودی‌تان زیانی نمی‌بیند، و آفریدگانی نو می‌آورد که او را بستایند و ثنایش گویند، نه به سبب نیازی از سوی او به آنان، بلکه از آن رو که او ستوده (حمید) است و مقتضای ستودگی این است که بخشش کند تا ستوده شود؛ و این کار به سبب قدرت نامحدودش بر خدا دشوار نیست، چرا که او «الله» است که نامش گرامی باد.

بدین ترتیب روشن شد که مضمون این آیه متفرع بر مضمون آیهٔ پیشین است؛ بنابراین سخن او که « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ » (اگر بخواهد شما را از میان می‌برد)، متفرع بر بی‌نیازیِ خدای متعال است، و کلام او که « وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ » (و آفریدگانی نو می‌آورد)، متفرع بر ستوده بودنِ اوست. مضمون این دو جمله در جایی دیگر بر بی‌نیازی و رحمت او متفرع شده است؛ آنجا که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَهِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مٰا يَشٰاءُ» (و پروردگارت بی‌نیازِ صاحب‌رحمت است، اگر بخواهد شما را از میان می‌برد و پس از شما آنچه را بخواهد جانشین می‌سازد؛ انعام: ۱۳۳).