تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » (بگو: بی‌گمان پروردگار من روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد می‌گستراند و برای او تنگ می‌گیرد، و هر چیزی را که انفاق کنید، او جایش را پر می‌کند و او بهترین روزی‌رسانان است). در مجمع‌البیان گفته است: در زبان عربی گفته می‌شود «أخلف الله له و عليه» هنگامی که خداوند آنچه را از دست او رفته است، برایش جایگزین کند. پایان سخن او.

سیاق آیه دلالت دارد بر اینکه مراد از انفاق در اینجا، انفاق در راه‌های خیر و نیکی است؛ و مقصود این است که این‌گونه انفاق نزد خداوند ضایع نمی‌شود، بلکه خداوند جای خالی آن را پر می‌کند و پاداش و بدلی از آن روزی می‌فرماید.

پس اینکه در آغاز آیه فرمود: « قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ يَقْدِرُ » (بگو: بی‌گمان پروردگار من روزی را برای هر کس از بندگانش بخواهد می‌گسترد و تنگ می‌گیرد) برای اشاره به این است که کار روزی در فراخی و تنگی‌اش به دست خدای پاک و منزه است؛ نه با انفاق‌کردن کاهش می‌یابد و نه با بخل‌ورزیدن افزوده می‌شود. سپس فرمود: « وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ » (و هر چیزی را که انفاق کنید)، چه اندک باشد و چه بسیار و از هر مالی که باشد، « فَهُوَ يُخْلِفُهُ » (او جایش را پر می‌کند) و جایگزینش را به شما روزی می‌دهد؛ خواه در دنیا و خواه در آخرت. « وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » (و او بهترین روزی‌رسانان است)؛ چرا که خداوند از روی جود و بخشش محض روزی می‌بخشد، اما روزی‌دادنِ غیر او در واقع نوعی معامله و دادوستد است؛ همچنین اوست که در حقیقت روزی‌رسان واقعی است و هر کس دیگری که روزی‌بخش نامیده می‌شود، تنها واسطه‌ای برای رسیدن روزی است.

بحث روایی

و در کتاب «کافی»، به سند خود از سکونی، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمودند: «هر کس به جایگزین شدنِ مال [از سوی خدا] باور داشته باشد، در بخشش دست‌ودلباز می‌شود.»

و در همان کتاب، به سند خود از سماعه، از ابوالحسن [امام کاظم] (ع) نقل شده که فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمودند:

«هر کس به جایگزین شدنِ مال [از سوی خدا] یقین داشته باشد، جانش به انفاق کردن سخاوتمند می‌شود.»

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده است: از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمودند: «هر روزی نحوستی دارد، پس نحوست آن روز را با صدقه دور سازید.» سپس فرمودند: «آیات مربوط به پاداشِ جایگزین را بخوانید، چراکه از خدای متعال شنیده‌ام می‌فرماید: « وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ » (سبأ: ۳۹؛ و هرچه انفاق کنید، او جایش را پر می‌کند)؛ اگر انفاق نکنند، چگونه جایش پر شود؟»