تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ » (بگو: کیست که شما را از آسمان‌ها و زمین روزی می‌دهد؟ بگو: خدا...) تا آخر آیه؛ این استدلال دیگری در برابر مشرکان از جهت روزی است که ملاک و انگیزهٔ اصلیِ آنان در برگرفتن معبودان به‌شمار می‌رود؛ زیرا آنان در پرستش معبودان بهانه می‌آورند که این کارْ آن معبودان را خشنود می‌سازد و در نتیجه روزی‌شان را فراخ می‌گردانند و بدین‌گونه به خوشبختی می‌رسند.

پس به پیامبر (ص) فرمان داد از آنان بپرسد: چه کسی از آسمان‌ها و زمین به شما روزی می‌دهد؟ و پاسخ این پرسش آن است که او خدای پاک و منزه است؛ زیرا روزی‌دادن خود نوعی آفرینش است و هیچ آفریدگاری — حتی نزد مشرکان — جز خدای بزرگ‌نام وجود ندارد. اما آنان از اعتراف زبانی به آن سر باز می‌زنند، هرچند دل‌هایشان بدان باور دارد؛ و از همین رو پیامبر مأمور شد که خود به جای آنان پاسخ دهد، پس فرمود: « قُلِ اللّٰهُ » (بگو: خدا).

و سخن خدای متعال: « وَ إِنّٰا أَوْ إِيّٰاكُمْ لَعَليٰ هُديً أَوْ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ » (و قطعاً ما یا شما بر هدایتیم یا در گمراهیِ آشکار)، ادامهٔ سخن پیامبر (ص) است. این سخن پس از اقامهٔ حجت قاطع و آشکار شدن حق در مسئلهٔ الوهیت، بر پایهٔ پیمودن راه انصاف بیان شده است؛ و مفادش این است که هر سخن و باوری از حیث نفی و اثبات یا هدایت است یا گمراهی و حالت سومی ندارد، و ما و شما بر دو باورِ ناسازگاریم که جمع‌شدنی نیست؛ پس یا ما بر هدایتیم و شما در گمراهی، و یا شما بر هدایتید و ما در گمراهی. بنابراین با دیدهٔ انصاف به حجتی که به شما عرضه شد بنگرید و هدایت‌یافته را از گمراه، و حق‌مدار را از اهل باطل بازشناسید.

و تفاوت تعبیر در کلام او میان « لَعَليٰ هُديً » (بر هدایت) و « فِي ضَلاٰلٍ » (در گمراهی) با واژه‌های «علی» (بر) و «فی» (در) — چنان‌که گفته‌اند — برای اشاره به این است که هدایت‌یافته گویی بر جایگاهی بلند و مناره‌مانند ایستاده و راه و مقصد آن را که سعادتش در آن است پیش چشم دارد، و گمراه در تاریکی فرو رفته و نمی‌داند گامش را کجا می‌نهد و به کدام سو می‌رود، و چه سرانجامی برای او در نظر گرفته شده است؟