تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَي النَّبِيِّ يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً » (همانا خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود فرستید و سلام گویید و کاملاً تسلیم باشید). پیش از این گذشت که ریشه و معنای اصلیِ «صلات» (صلاة: توجه و انعطافِ با مهر) همان عطوفت و توجه است؛ از این رو درودِ خدای متعال بر او، توجه و عطوفتش با رحمت است، آن هم توجهی مطلق که در این آیه به هیچ قیدی مقید نشده است؛ و همچنین درود فرستادنِ فرشتگان بر او، توجه و عطوفتِ آنان همراه با ستودن و پاک شمردن (تزکیه) و آمرزش‌خواهی (استغفار) است؛ و این درود از سوی مؤمنان، دعا برای فرود آمدنِ رحمت بر اوست.

اینکه خدای متعال پیش از فرمان‌دادن به مؤمنان برای صلوات و درودفرستادن بر پیامبر، از درودِ خود و فرشتگانش بر او یاد کرده است، نشان می‌دهد که مؤمنان با درودِ خویش بر پیامبر، از خدای پاک و منزه و فرشتگانش پیروی می‌کنند؛ و این یادکرد، تأکیدی است بر نهی‌ای که در ادامه می‌آید.

روایات از طریق شیعه و اهل سنت به حد استفاضه (فراوانی و شهرت) رسیده است که شیوهٔ درودفرستادنِ مؤمنان بر پیامبر این است که از خدای متعال بخواهند بر او و آل او درود فرستد.

بحث روایی

و در کتاب «ثواب الأعمال»، از ابی‌المعزا از امام ابوالحسن (علیه‌السلام) در حدیثی روایت شده است که گفت: عرض کردم:

«معنای صلواتِ خدا، صلواتِ فرشتگانش و صلواتِ مؤمن چیست؟» فرمود: «صلوات خدا، رحمتی از جانب خداست؛ و صلوات فرشتگان، ستایش و پاک‌شمردن او از سوی آنان است؛ و صلوات مؤمنان، دعایی از سوی آنان برای اوست».

و در کتاب «الخصال»، از امیر مؤمنان (علیه‌السلام) در «حدیث اربع‌مائه» (چهارصد آموزه برای مؤمن) روایت شده است که فرمود: بر محمد صلوات فرستید، و بر آل محمد؛ چراکه خدای متعال دعایتان را هنگام یادکردن از محمد می‌پذیرد، و نیز دعا و پاسداشتِ حرمتش را از شما زمانی که این آیه را می‌خوانید: « إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَي النَّبِيِّ » (همانا خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند)؛ پس بر او صلوات فرستید، چه در نماز باشید و چه در غیر آن.

و در کتاب «الدر المنثور»، عبدالرزاق، ابن‌ابی‌شیبه، احمد، عبد بن حمید، بخاری، مسلم، ابوداوود، ترمذی، نسائی، ابن‌ماجه و ابن‌مردویه از کعب بن عجره روایت کرده‌اند که گفت: مردی گفت: ای پیامبر خدا، سلام بر تو را که دانسته‌ایم، پس صلوات فرستادن بر تو چگونه است؟ فرمود: بگو: «اللهم صل علي محمد و علي آل محمد-كما صليت علي إبراهيم و آل إبراهيم إنك حميد مجيد-اللهم بارك علي محمد و علي آل محمد-كما باركت علي إبراهيم و آل إبراهيم إنك حميد مجيد» (بارخدایا، بر محمد و بر آل محمد درود فرست، چنان‌که بر ابراهیم و آل ابراهیم درود فرستادی، بی‌گمان تو ستوده و بزرگواری؛ بارخدایا، بر محمد و بر آل محمد برکت بخش، چنان‌که بر ابراهیم و آل ابراهیم برکت بخشیدی، بی‌گمان تو ستوده و بزرگواری).

می‌گویم: افزون بر این روایت، هجده حدیث دیگر آورده شده است که نشان می‌دهد آل پیامبر همراه با ایشان در صلوات ذکر می‌شوند. صاحبان «سُنَن» و مجموعه‌های جامع حدیثی این روایات را از شماری از صحابه نقل کرده‌اند، از جمله ابن‌عباس، طلحه، ابوسعید خُدری، ابوهریره، ابومسعود انصاری، بُرَیده، ابن‌مسعود، کعب بن عُجره و علی (ع). اما روایات شیعه در این‌باره، از شمار بیرون است.

و در همان کتاب، احمد و تِرمذی از حسن بن علی روایت کرده‌اند که پیامبر خدا (ص) فرمود:

«البخيل من ذكرت عنده فلم يصل علي»: «بخیل کسی است که نام من نزد او برده شود، ولی بر من صلوات نفرستد.»