تفسیر آیهٔ ۲۸ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۸ و ۲۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَقُولُونَ مَتيٰ هٰذَا الْفَتْحُ -إلي قوله- وَ لاٰ هُمْ يُنْظَرُونَ » (و می‌گویند: اگر راست می‌گویید این فتح چه وقت است؟ -تا آنجا که می‌فرماید- و نه مهلت داده می‌شوند). راغب گفته است: «فتح، گشودنِ بستگی و برطرف‌کردن پیچیدگی است -تا آنجا که می‌گوید- و "فَتَحَ الْقَضِیَّةَ فِتَاحاً" یعنی کار را در آن فیصله داد و بستگی‌اش را برطرف ساخت. خدای متعال فرموده است: « رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنٰا وَ بَيْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفٰاتِحِينَ » (پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری کن و تو بهترین داورانی)». [پایان سخن او].

و در آیات پیشین دو امر گذشت که «فتح» به معنای داوری و فیصله‌دادن بر آن‌ها صدق می‌کند: یکی داوری میان آنان در روز قیامت، و دیگری چشاندن عذاب نزدیک‌تر یا انتقام‌گرفتن از آنان در دنیا. از همین رو، برخی فتح را به روز قیامت تفسیر کرده‌اند؛ که در این صورت، معنای سخنِ آنان: «مَتىٰ هٰذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ» (اگر راست می‌گویید این فتح و داوری چه وقت است؟)، همان معنای سخنِ دیگرشان خواهد بود که بارها در کلام خدای متعال نقل شده است: « مَتيٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ » (اگر راست می‌گویید این وعده چه وقت است؟).

و برخی آن را به روزِ بدر تفسیر کرده‌اند؛ زیرا به حال مشرکانی که کشته شدند، ایمان آوردن پس از مرگ سودی نداشت.

و برخی گفته‌اند که مقصود، فتح مکه است؛ اما این معنا با پاسخی که در این فرموده آمده سازگاری ندارد: « قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لاٰ يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمٰانُهُمْ وَ لاٰ هُمْ يُنْظَرُونَ » (بگو: روز فتح، ایمان کسانی که کفر ورزیده‌اند سودی به حالشان ندارد و مهلت داده نمی‌شوند)؛ مگر اینکه کسی بگوید ایمانِ آنان در آن روز -در حالی که با حق دشمنی ورزیده، سال‌ها با پیامبر (ص) جنگیده و در خاموش‌کردن نور خدا تلاش کرده بودند- جز از سرِ دورویی نبود، بی‌آنکه در دل‌هایشان وارد شود و جان‌هایشان از آن بهره‌مند گردد، و آنان ناگزیر به پذیرش ایمان شدند و مهلتی نیافتند.

و ممکن است مقصود، داوری میان پیامبر (ص) و این امت باشد و تحقق آن در آخرالزمان رخ دهد؛ همان‌گونه که پیش‌تر در تفسیر کلام الهی: «وَ لِكُلِّ أُمَّهٍ رَسُولٌ» (یونس: ۴۷) بدان اشاره شد.

به هر حال، مقصود از این دو آیه، شتاب‌خواستنِ مشرکان برای وقوع فتح است، و پاسخ این است که این فتح چنان است که در آن هنگام، ایمانِ کافران سودی به حالشان ندارد؛ زیرا ظرف زمانیِ آن به‌گونه‌ای است که ایمان برای هیچ‌کس ثمری نخواهد داشت، و عذاب نیز به آنان مهلتی نخواهد داد.

تفسیر آیه‌های ۲۸ تا ۳۰ با هم

و از این سیاق آشکار می‌شود که مراد از پیروزی و داوری (فتح)، همان پیروزی و گشایش دنیوی است.