تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسَي الْكِتٰابَ فَلاٰ تَكُنْ فِي مِرْيَهٍ مِنْ لِقٰائِهِ وَ جَعَلْنٰاهُ هُديً لِبَنِي إِسْرٰائِيلَ » (و همانا به موسی کتاب دادیم، پس در دیدار با او [یا دریافت آن] تردید به خود راه مده، و آن را مایه‌ی هدایت بنی‌اسرائیل قرار دادیم). مقصود از کتاب، تورات است و «مِریَة» به معنای شک و تردید است.

درباره‌ی مرجع ضمیر در کلام خدای متعال: « مِنْ لِقٰائِهِ » (از دیدارش) و معنای این کلمه اختلاف کرده‌اند؛ ازاین‌رو گفته شده است:

ضمیر به موسی بازمی‌گردد و او مفعولِ «لقاء» (دیدار) است؛ یعنی تقدیر عبارت چنین است: «در دیدارت با موسی در شک مباش». پیامبر (ص) نیز چنان‌که در روایات آمده است، در شب معراج با او دیدار کرد؛ پس اگر سوره پس از معراج نازل شده باشد، یادآوری رخدادی است که واقع شده، و اگر پیش از آن نازل شده باشد، وعده‌ای از سوی خدای متعال به پیامبر (ص) است که او را خواهد دید.

و گفته شده است: ضمیر به موسی بازمی‌گردد و معنا چنین است: در دیدارت با موسی در روز قیامت تردید مکن.

و گفته شده است: ضمیر به «کتاب» بازمی‌گردد و تقدیر عبارت این است: در دریافت‌کردنِ کتاب توسط موسی تردید نداشته باش.

و گفته شده است: تقدیر عبارت چنین است: «از دریافت‌کردن کتاب به‌دست خودت» یا «از روی‌آوردنِ کتاب به‌سوی تو [تردید مکن]».

و گفته شده است: ضمیر به آزاری بازمی‌گردد که موسی از قوم خود دید؛ و معنا این است: در دیدنِ آزار [از سوی قوم خود]، همان‌گونه که موسی از قومش دید، تردید مکن. و تو آگاهی که طبع سلیم هیچ‌یک از این وجوه را نمی‌پذیرد؛ گذشته از این‌که این توجیه‌ها برای بیانِ وجه پیوند این آیه با آیات پیش از خود رسا نیستند.

ممکن است — و خدا داناتر است — ضمیر در «لقائه» به خدای متعال بازگردد و مقصود از «دیدار او»، رستاخیز باشد؛ به این عنایت که قیامت روزی است که بندگان در پیشگاه پروردگارشان حاضر می‌شوند و هیچ حجابی میان او و آنان نیست، چنان‌که پیش‌تر گذشت. قرآن نیز چند آیه پیش از این، با تعبیر « بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ كٰافِرُونَ » (بلکه آنان به دیدار پروردگارشان کافرند) از رستاخیز به دیدار تعبیر کرد، و سپس با تعبیری در همان معنا فرمود: « نٰاكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ » (سر به زیر نزد پروردگارشان افکنده‌اند).

بنابراین، معنا چنین خواهد بود: همانا به موسی کتاب دادیم همان‌طور که به تو قرآن بخشیدیم، پس با شک‌کردن در اصلِ قرآن، در رستاخیزی که قرآن از آن سخن می‌گوید دچار تردید مشو. در جاهای گوناگونی از قرآن نیز فرودآمدن قرآن بر پیامبر (ص) با نزول تورات بر موسی تأیید شده است؛ سخن بعد از اینِ خدای متعال نیز این وجه را تأیید می‌کند که فرمود: « وَ جَعَلْنٰاهُ هُديً لِبَنِي إِسْرٰائِيلَ وَ جَعَلْنٰا مِنْهُمْ أَئِمَّهً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا » (و آن را مایه‌ی هدایت بنی‌اسرائیل ساختیم و از آنان پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند...).

و ممکن است مقصود از «دیدار او»، بریدن کامل از ماسوا و روی‌آوردن تام به خدای متعال به هنگام وحیِ قرآن یا بخشی از آن باشد، چنان‌که در برخی روایات آمده است. در این صورت، این فراز بازگشتی خواهد بود به آنچه در آغاز سوره آمده است: « تَنْزِيلُ الْكِتٰابِ لاٰ رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (فروفرستادن این کتاب که تردیدی در آن نیست، از سوی پروردگار جهانیان است). پایانِ آیه نیز این وجه را بیش از وجه پیشین تأیید می‌کند؛ و خدا داناتر است.

و این سخن خدای متعال که: « وَ جَعَلْنٰاهُ هُديً لِبَنِي إِسْرٰائِيلَ » (و آن را هدایتی برای بنی‌اسرائیل قرار دادیم)، یعنی «هدایت‌کننده»؛ بنابراین مصدر به معنای اسم فاعل آمده است، یا این‌که برای مبالغه، در همان معنای مصدری‌اش به کار رفته است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۲۴ با هم

این دو آیه از رحمتِ گسترده‌شده به واسطهٔ تورات، این حقیقت را دربردارد که تورات فی‌نفسه هدایتی است که پیروانش را به سوی حق راه می‌نماید، و اینکه در دامن تربیتِ خود انسان‌هایی را پروراند که خداوند آنان را برای امامت برگزید و در نتیجه به فرمان او هدایت می‌کردند؛ بنابراین تورات هم برای عمل‌کردن به آن مایۀ برکت است و هم پس از عمل، ثمره و برکت دارد.