تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا يُؤْمِنُ بِآيٰاتِنَا الَّذِينَ إِذٰا ذُكِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ » (تنها کسانی به آیات ما ایمان می‌آورند که هرگاه بدان‌ها پند داده شوند، سجده‌کنان به روی درمی‌افتند و با ستایش پروردگارشان او را تسبیح می‌گویند و تکبر نمی‌ورزند). چون در آیات گذشته بخشی از سخن دربارهٔ کافرانی بود که دیدار خدا را انکار می‌کردند و در دنیا از ایمان و کردار شایسته سر باز می‌زدند و کبر می‌ورزیدند، در اینجا سخن را در وصف کسانی پی می‌گیرد که به آیات پروردگارشان ایمان می‌آورند و هرگاه پند داده و موعظه شوند، در برابر حق خضوع می‌کنند.

عبارت « إِنَّمٰا يُؤْمِنُ بِآيٰاتِنَا » (تنها کسانی به آیات ما ایمان می‌آورند)، ایمانِ به معنای حقیقی را ویژهٔ اینان می‌سازد؛ و معنایش این است که نشانهٔ آمادگی برای ایمانِ حقیقی، چنین و چنان است.

و در کلام الهی: « اَلَّذِينَ إِذٰا ذُكِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً »، خداوند سبحان پاره‌ای از ویژگی‌های روحی و بخشی از کارهای عملی‌شان را برشمرده است. آنچه از ویژگی‌های آنان است، همانا فروتنی‌شان در برابر مقام ربوبیت و گردن‌کشی نکردن از خضوع برای خدا و تسبیح و ستایش اوست؛ و این در همان فرمودهٔ الهی است که می‌فرماید: « إِذٰا ذُكِّرُوا بِهٰا »؛ یعنی آیاتی که بر یگانگی‌اش در ربوبیت (پروردگاری) و الوهیت (معبود بودن) و لوازم آن از معاد و دعوت پیامبرانه به ایمان و کار شایسته دلالت دارد؛ « خَرُّوا سُجَّداً »؛ یعنی از سرِ فروتنی و شکستگی، سجده‌کنان برای خدا بر زمین می‌افتند؛ « وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ »؛ یعنی او را منزه می‌شمارند، در حالی که این تنزیه همراه با ثنا و ستایش نیکوی اوست. سجده، تسبیح و تحمید گرچه از کارهای جوارحی و عملی‌اند، اما جلوه‌ها و نشانه‌های همان صفت فروتنی و خضوع در برابر مقام ربوبیت و الوهیت به شمار می‌روند؛ از همین رو، خداوند در پی آن، صفتی را آورد که همواره همراه این اعمال است و فرمود: « وَ هُمْ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ » (و آنان تکبر نمی‌ورزند).