تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ لقمان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَهِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ مٰا فِي الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ مٰا ذٰا تَكْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ » (همانا علم به قیامت نزد خداست، و اوست که باران را فرو می‌فرستد، و آنچه را در رحم‌هاست می‌داند، و هیچ کس نمی‌داند فردا چه چیزی به دست می‌آورد، و هیچ کس نمی‌داند در کدامین سرزمین می‌میرد؛ بی‌گمان خدا دانای آگاه است). «غیث» به معنای باران است، و معنای جمله‌های آیه روشن است.

و خدای پاک و منزه سه امر از اموری را که علمش به آن‌ها تعلق گرفته برشمرده است: یکی علم به قیامت است که از علومی است که خدا آن را به خود اختصاص داده و جز او هیچ‌کس آن را نمی‌داند، و تعبیرِ « إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَهِ » (علم قیامت تنها نزد خداست) بر این حصر دلالت دارد؛ و دو دیگر فرو فرستادن باران، و سوم آگاهی از آنچه در رحم‌هاست؛ و این دو نیز ویژهٔ خدای متعال است مگر آنکه خود، دیگری را از آن آگاه کند.

و دو امر دیگر را برشمرد که انسان از آن‌ها بی‌خبر است و از همین رو از همهٔ حوادثی که در آینده بر او خواهد رفت ناآگاه است؛ و آن دو این سخن اوست که: « وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ مٰا ذٰا تَكْسِبُ غَداً » (و هیچ‌کس نمی‌داند فردا چه چیزی به دست می‌آورد) و این سخن او که: « وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ » (و هیچ‌کس نمی‌داند در چه سرزمینی می‌میرد).

و گویا مقصود یادآوری این نکته است که خداوند به هر چیز خرد و کلانی داناست، حتی چیزی مانند قیامت که آگاهی از آن برای آفریدگان دست‌یافتنی نیست؛ در حالی که شما از مهم‌ترین دانشی که به آن نیاز دارید ناآگاهید. پس خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید؛ مبادا به او شرک آورید و از فرمانش سرپیچی کنید و از دعوتش روی برتابید، که به سبب نادانی‌تان هلاک خواهید شد.

بحث روایی

و در کتاب «الخصال» از ابواسامة، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «آیا شما را از پنج چیز باخبر نسازم که خداوند هیچ‌یک از آفریدگانش را بر آن‌ها آگاه نکرده است؟» راوی گوید: گفتم: آری. فرمود: « إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَهِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ-وَ يَعْلَمُ مٰا فِي الْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ مٰا ذٰا تَكْسِبُ غَداً-وَ مٰا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ » (همانا علم قیامت تنها نزد خداست، و او باران را فرو می‌فرستد، و آنچه را در رَحِم‌هاست می‌داند، و هیچ‌کس نمی‌داند فردا چه چیزی به دست می‌آورد، و هیچ‌کس نمی‌داند در کدامین سرزمین می‌میرد؛ همانا خدا دانای آگاه است [لقمان: ۳۴]).

می‌گویم: روایات بسیار فراوانی از پیامبر و امامان (ع) وجود دارد که از آیندهٔ حال خود و زمان و مکان وفاتشان خبر می‌دهد. این روایات، روایت یادشده و روایات هم‌معنای آن را به تعلیمِ الهی مقید می‌کنند؛ ولی ظاهرِ برخی روایات از پذیرش این تقیید سر باز می‌زند و به مسألهٔ آن اعتنایی نمی‌کند.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر از عِکْرَمه روایت کرده است: مردی به نام «وَرّاث» از قبیلهٔ بنی‌مازن بن حَفْصه بن قَیس عَیلان نزد پیامبر (ص) آمد و گفت: ای محمد، قیامت چه وقت برپا می‌شود؟ و شهرهای ما دچار خشکسالی شده، کی سرسبز و پربرکت می‌گردد؟ و همسرم را باردار رها کرده‌ام، چه زمانی می‌زاید؟ و من می‌دانم امروز چه به دست آورده‌ام، فردا چه چیزی به دست می‌آورم؟ و می‌دانم در کدامین سرزمین زاده شده‌ام، در کدامین سرزمین خواهم مُرد؟ پس این آیه نازل شد.

می‌گویم: این حدیث خالی از اشکال نیست؛ زیرا آیه با فرازهای این پرسش منطبق نیست.

و در همان کتاب، ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده که فرمود: چیزی از نهان‌های غیب بر پیامبرتان (ص) پوشیده نماند جز این پنج چیز؛ یعنی همین آیه در پایان لقمان تا آخر سوره.