تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيٰا وَ الْآخِرَةِ» (اما کسانی که کافر شدند، آنان را در دنیا و آخرت به عذابی سخت عذاب می‌کنم). ظاهر آیه آن است که بر سخن پیشین؛ یعنی «فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ» (میانتان داوری می‌کنم) متفرع شده است، مانند تفریع تفصیل بر اجمال (شرحِ یک سخن کلی). بر این اساس، آیه بیانی برای حکم الهی در روز قیامت خواهد بود که عذاب برای یهودیان کافر و پرداخت کامل پاداش برای مؤمنان است.

اما اینکه این فرع، عبارتِ «فِي الدُّنْيَا» (در دنیا) را در بر دارد، نشان می‌دهد که بر مجموع این سخن مترتب شده است: «وَ جَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا (إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ) ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ» (و پیروان تو را تا روز قیامت برتر از کافران می‌نشانم، سپس بازگشت شما به سوی من است...)؛ از این رو دلالت می‌کند که نتیجهٔ این برتری‌بخشی و بازگشت، آن است که عذاب کافران در دنیا به دست همان کسانی که خدای متعال بر آنان چیره ساخته، سخت‌تر می‌شود و در آخرت نیز با آتش عذاب می‌بینند، و در این میان هیچ یاوری نخواهند داشت.

و در این فرمودهٔ خدا: «وَ مَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ» (و برای آنان هیچ یاوری نیست)، دلالتی است بر نفی هرگونه شفاعتی که مانع فرود آمدن عذاب بر ساحت آنان شود؛ و این همان قضای حتمی الهی است، چنان‌که پیش‌تر بیان شد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی دیگری دربارهٔ معنای «محدَّث» (کسی که فرشتگان با او سخن می‌گویند

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۶۰ با هم

و اما آنچه در روایات آمده که مُحَدَّث (کسی که فرشتگان با او سخن می‌گویند) صدا را می‌شنود و فرشته را به چشم نمی‌بیند، حمل بر تفاوتِ حیثیّت و ویژگی می‌شود نه ناسازگاری و مانعة‌الجمع بودنِ این دو معنا؛ بدین معنا که ملاک در محدَّث بودنِ انسان این است که صدا را بشنود بدون آنکه دیدن فرشته لازم باشد؛ پس اگر بر حسب اتفاق هنگام شنیدن صدا فرشته را هم ببیند، این دیدن از آن رو نیست که او محدَّث است. ادامه در متن کامل

در اینجا وجه دیگری نیز هست، و آن اینکه مراد از معاینه و دیدنی که نفی شده، مشاهدهٔ حقیقت و ذاتِ خود فرشته باشد نه صورتِ مثالی‌ای که بدان متمثل می‌شود (شکل می‌گیرد)؛ زیرا آیات قرآن بیش از مشاهدهٔ مثال را اثبات نمی‌کنند، چنان‌که آشکار است. ادامه در متن کامل

و در اینجا وجه سوم دیگری نیز هست که برخی آن را احتمال داده‌اند، و آن اینکه دیدنی که نفی شده مربوط به وحیِ تشریعی (احکام شریعت) است؛ بدین صورت که فرشته برای محدَّث آشکار شود و حکمی شرعی را به او القا کند، و این کار برای پاسداشت و حفظ مقام قانون‌گذارانِ شریعت از پیامبران و رسولان الهی است. ادامه در متن کامل