فَكَيۡفَ إِذَا جَمَعۡنَٰهُمۡ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ
پس چگونه خواهد بود حالشان هنگامی که آنان را برای روزی که هیچ شکی در آن نیست گرد آوریم، و به هر کس آنچه را به دست آورده بهتمامی داده شود و به آنان ستم نرود؟
تفسیر این آیه همراه آیههای دیگر
بیان آیات
تفسیر آیههای ۱۹ تا ۲۵ با هم
این آیات به وضعیت اهل کتاب میپردازد؛ آنان آخرین گروه از گروههای سهگانهای هستند که پیشتر گذشت محور سخن در این سوره قرار دارند، و از نظر هدفِ کلام، مهمترینِ آنان اهل کتاب از یهود و نصاری هستند؛ چراکه بخش عمدهٔ این سوره دربارهٔ آنان و ماجرایشان نازل شده و به آنان بازمیگردد. ادامه در متن کامل
تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ آل عمران، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۳، صفحهٔ ۱۲۰ تا ۱۲۶ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/3/25/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان آیات
خدای متعال میفرماید: «فَكَيْفَ إِذٰا جَمَعْنٰاهُمْ لِيَوْمٍ لٰا رَيْبَ فِيهِ» تا پایان آیه (پس چگونه خواهد بود هنگامی که آنان را برای روزی که هیچ شکی در آن نیست گرد آوریم...)؛ آنچه پس از «کَیفَ» در تقدیر گرفته شده، فعلی است که سیاق کلام بر آن دلالت دارد؛ مانند «يَصْنَعُونَ» (چه خواهند کرد) و نظایر آن. در این آیه هشداری است برای کسانی که وقتی به سوی کتاب خدا فراخوانده شدند تا میانشان داوری کند، روی گرداندند و اعراض کردند. با این حال، از آنجا که هدف، بیان این نکته بود که آنان نمیتوانند خدای پاک و منزه را به ستوه آورند و از قلمرو قدرت او بگریزند، در کلام از حال و روز آنان در قیامت—که در آن روز کاملاً تسلیماند—حالتی آورده شد که متناظر با وضعشان در دنیاست؛ آنجا که به داوری کتاب خدا دعوت میشدند و در برابرش تسلیم نمیگشتند و کبر میورزیدند. به همین جهت، میان دو سخن توازن و تناظر بر قرار شد و از آنچه در قیامت بر سرشان میآید با تعبیری چون «إِذٰا جَمَعْنٰاهُمْ لِيَوْمٍ لٰا رَيْبَ فِيهِ» إلخ (آنگاه که آنان را برای روزی که تردیدی در آن نیست گرد آوریم...) یاد گردید، نه اینکه گفته شود: «إذا أحييناهم أو بعثناهم» (آنگاه که زندهشان کنیم یا برانگیزیمشان) یا تعبیرهایی نظیر آن.
و معنای آیه—و خدا داناتر است—این است که آنان هرگاه به سوی کتاب خدا فراخوانده شوند تا میانشان داوری کند، به دلیل فریبخوردن از دروغهایی که در دینشان بافتهاند و از سرِ استکبار در برابر حق، روی برمیتابند و اعراض میکنند؛ پس چه خواهند کرد آنگاه که آنان را گرد آوریم برای روزی که هیچ شکی در آن نیست؟ و آن، روزِ داوریِ قاطع و حکم برحق است؛ روزی که به هر کس جزای آنچه فراهم آورده، تمام و کمال داده میشود و حکم، حکمی عادلانه است و به آنان هیچ ستمی نمیرود. هنگامی که ماجرا چنین است، بر آنان واجب بود که روی برنتابند و اعراض نکنند و با این کار وانمود نسازند که خدا را درمانده کرده و بر ارادهٔ او پیروز شدهاند؛ چراکه تمام قدرت و توانایی از آنِ خداست و [این دنیا] چیزی جز روزهایی برای مهلت دادن و آزمودن نیست.