تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيٰاتِ اللّٰهِ» (کسانی که به آیات خدا کفر می‌ورزند... تا آخر آیه). هرچند سخن در این آیه به صورت آغازِ کلامی نو (استئناف) آمده است، اما با این حال از اشاره و بیانی برای آن تهدیدی که در پایان آیهٔ پیشین احساس می‌شد خالی نیست؛ چراکه مضمون آن بر اهل کتاب و به‌ویژه یهودیان منطبق است.

تعبیرهای «يَكْفُرُونَ» (کفر می‌ورزند) و «يَقْتُلُونَ» (می‌کشند) در هر دو جا، برای بیان استمرار است و دلالت دارد بر اینکه کفرورزیدن به آیات خدا — که همان کفر از روی سرکشی پس از روشن‌شدن حقیقت است — و کشتن پیامبران — که قتلی به‌ناحق است — و نیز کشتن کسانی که به دادگری و قسط فرامی‌خوانند و از ستم و دست‌درازی بازمی‌دارند، شیوه و عادتِ پیوسته در میان آنان بوده است؛ چنان‌که تاریخ یهود گواه آن است؛ زیرا آنان جمعی بسیار و گروهی بی‌شمار از پیامبرانشان و بندگانِ خدا را که امر به معروف و نهی از منکر می‌کردند به قتل رساندند، و مسیحیان نیز به همین شیوه عمل کردند.

جملهٔ «فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ» (پس آنان را به عذابی دردناک نوید ده) تصریحی است بر فراگیری غضب الهی و فرودآمدن خشم او؛ و این تنها عذاب اخروی نیست، به دلیل سخن خدای متعال بلافاصله پس از این آیه: «أُولٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِي الدُّنْيٰا وَ الْآخِرَةِ» (آنان کسانی‌اند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده است... تا آخر آیه). بنابراین، به هر دو عذاب دنیوی و اخروی با هم نوید داده شده‌اند؛ عذاب اخروی همان شکنجهٔ دردناک آتش است، و عذاب دنیوی همان کشتار، آوارگی و نابودی مال‌ها و جان‌هاست که چشیدند، و خشم الهی است که با افکندن دشمنی و کینه میان آنان تا روز قیامت بر سرشان فرود آمده است، چنان‌که آیات قرآن کریم به روشنی بر آن تصریح دارد.

بحث روایی

و در مجمع‌البیان از ابوعبیده جراح روایت شده است که گفت: عرض کردم: ای پیامبر خدا! چه کسی در روز قیامت سخت‌ترین عذاب را دارد؟ فرمود: «مردی که پیامبری را کشته باشد، یا مردی که امر به معروف یا نهی از منکر کرده باشد [و او را به قتل رسانده باشند]»؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود:

«الَّذِينَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ» (کسانی که پیامبران را به‌ناحق می‌کشند و کسانی از مردم را که به دادگری فرا می‌خوانند به قتل می‌رسانند). سپس فرمود: «ای ابوعبیده، بنی‌اسرائیل در یک ساعت چهل‌وسه پیامبر را کشتند. پس صدودوازده مرد از عابدان بنی‌اسرائیل برخاستند و قاتلان آنان را به نیکی امر و از بدی نهی کردند، اما همگی در پایان همان روز کشته شدند؛ و این همان ماجرایی است که خدا یاد کرده است».

می‌گویم: این معنا در کتاب «الدر المنثور» نیز به نقل از ابن‌جریر و ابن‌ابی‌حاتم از ابوعبیده روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۹ تا ۲۵ با هم

این آیات به وضعیت اهل کتاب می‌پردازد؛ آنان آخرین گروه از گروه‌های سه‌گانه‌ای هستند که پیش‌تر گذشت محور سخن در این سوره قرار دارند، و از نظر هدفِ کلام، مهم‌ترینِ آنان اهل کتاب از یهود و نصاری هستند؛ چراکه بخش عمدهٔ این سوره دربارهٔ آنان و ماجرایشان نازل شده و به آنان بازمی‌گردد. ادامه در متن کامل