تفسیر آیهٔ ۱۸۵ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ» (هر جانداری چشندهٔ مرگ است...)؛ این آیه دربردارندهٔ وعده به تصدیق‌کنندگان و هشدار به تکذیب‌کنندگان است و سخن را با همان حکمِ فراگیر و حتمی دربارهٔ هر صاحب‌جانی آغاز کرده است. «توفیه» به معنای پرداختِ کامل است. و برخی به این آیه برای اثبات وجود برزخ استدلال کرده‌اند، زیرا بر این دلالت دارد که بخشی از پاداش و کیفر پیش از آن داده می‌شود، و آنچه در روز قیامت تحقق می‌یابد پرداختِ کامل است؛ و این استدلالِ نیکویی است. «زَحْزَحَه» به معنای دور ساختن است و ریشهٔ آن کشیدن‌های پی‌درپی و با شتاب است. «فَوْز» رسیدن به مقصود و خواسته است، و «غُرُور» مصدر «غَرَّ» (فریفت) یا جمعِ «غارّ» (فریبنده) است.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، دربارهٔ سخن خدای متعال: «كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» (هر کسی چشندهٔ مرگ است... [آل عمران: ۱۸۵]) تا پایان آیه، ابن ابی‌حاتم از علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) روایت کرده است که فرمود: هنگامی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رحلت فرمود و تسلیت‌گویی فرارسید، گوینده‌ای نزد آنان آمد که صدایش را می‌شنیدند ولی شخص خودش را نمی‌دیدند؛ پس گفت: «السلام عليكم يا أهل البيت و رحمة الله و بركاته-كل نفس ذائقة الموت-و إنما توفون أجوركم يوم القيامة-إن في الله عزاء من كل مصيبة و خلفا من كل هالك، و دركا من كل ما فات فبالله فثقوا، و إياه فارجوا فإن المصاب من حرم الثواب» (سلام بر شما ای اهل‌بیت و رحمت خدا و برکاتش بر شما باد؛ هر کسی چشندهٔ مرگ است و تنها در روز قیامت پاداش‌هایتان به تمام پرداخت می‌شود. بی‌تردید در اتکا به خداوند برای هر مصیبتی تسلایی، و برای هر ازدست‌رفته‌ای جانشینی، و برای هرچه از دست رفته جبرانی هست؛ پس تنها به خدا اعتماد کنید و فقط به او امید بندید، زیرا مصیبت‌زدهٔ واقعی کسی است که از پاداش محروم مانده باشد). پس علی (علیه‌السلام) فرمود: «هذا الخضر» (این خضر بود).

و در همان کتاب، ابن مَردُویه از سهل بن سعد روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «لموضع سوط أحدكم في الجنة خير من الدنيا و ما فيها» (قطعاً جای تازیانه‌ای از هر یک از شما در بهشت، از دنیا و آنچه در آن است بهتر است)؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود: «فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّٰارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فٰازَ» (پس هر کس را از آتش دور دارند و به بهشت درآورند، به راستی رستگار شده است [آل عمران: ۱۸۵]).

می‌گویم: سیوطی در همان کتاب، این روایت را به طریق‌های دیگری از غیر او نیز آورده است. و بدان که در این‌جا روایات فراوانی دربارهٔ اسباب نزولِ این آیات وجود دارد که ما به دلیل آشکار بودن اینکه از قبیل تطبیق نظری (انطباق‌دادنِ اجتهادیِ راوی، نه شأن نزول واقعی) هستند، از آوردن آن‌ها صرف‌نظر کردیم.