تفسیر آیهٔ ۱۷۶ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسٰارِعُونَ فِي الْكُفْرِ» (کسانی که در کفر شتاب می‌ورزند تو را اندوهگین نسازند) تا پایان آیه، تسلی‌بخشیدن به پیامبر و برطرف‌کردن اندوهِ او با بیان حقیقت امر است؛ چراکه شتاب‌ورزیدنِ آنان در کفر، هم‌پیمانی‌شان برای خاموش‌کردن نور خدا، و پیروزیِ ظاهری‌شان در پاره‌ای از اوقات، چه بسا مؤمن را اندوهگین می‌ساخت که گویی آنان بر ارادهٔ خدای پاک و منزه در برافراشتن کلمهٔ حق چیره شده‌اند! اما اگر مؤمن در مسئلهٔ آزمونِ همگانی بیندیشد، یقین خواهد یافت که خدا همواره پیروز است و همهٔ آنان در مسیر رسیدن به فرجام‌های کارشان قرار دارند و بدان سو رانده می‌شوند تا هدایت تکوینی و تشریعی برایشان به سوی غایات امرشان به کمال رسد. از این رو، کافر با اشباع‌شدن از سلامت، نعمت و قدرت — که همان استدراج (مهلت‌دادن تدریجی تا سقوط نهایی) و تدبیر الهی است — به سوی نهایتِ طغیان و گناهی که در توانش هست سوق داده می‌شود، و مؤمن نیز پیوسته با سنگِ محکِ آزمایش سنجیده می‌شود تا ایمانِ باطنی‌اش که با ناخالصی‌ها آمیخته است خالص گردد؛ پس یا ایمانش برای خدا خالص می‌شود، یا شرک درونش یکدست می‌گردد و به جایگاهِ همراهانش، یعنی سرسپردگانِ طاغوت و پیشوایان کفر، سقوط می‌کند.

معنای آیه چنین است: کسانی که شتاب می‌کنند و پیوسته بر شتاب خود در کفر می‌افزایند، تو را اندوهگین نسازند؛ چراکه اگر هم اندوهگین شوی، فقط به این گمان است که آنان با کفرِ خود به خدا زیانی می‌رسانند، در حالی که چنین نیست و آنان هرگز هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند؛ زیرا آنان در تسخیر ارادهٔ خدایند و در مسیر زندگی‌شان چنان پیش برده می‌شوند که هیچ بهره‌ای در آخرت برایشان نماند (و این نهایتِ مرتبهٔ آنان در کفر است)، و عذابی دردناک خواهند داشت. بنابراین، سخن خدای متعال: «لاٰ يَحْزُنْكَ» نهیی ارشادی (راهنمایی برای تسلی، نه تکلیف مولوی) است.

و عبارتِ «إِنَّهُمْ» (همانا آنان...)،

تا پایان آیه، علتِ این نهی را بیان می‌کند؛ و عبارت «يُرِيدُ اللَّهُ» (خدا می‌خواهد...) تا آخر، علّت و توضیحی برای این است که چرا آنان هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند.