تفسیر آیهٔ ۱۶۷ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

و این سخن خداوند: «أو ادفعوا» (یا دفاع کنید)، یعنی: اگر در راه خدا نمی‌جنگید، دست‌کم از حریم و جان‌های خود دفاع کنید. و فرمودهٔ او: «هم للكفر يومئذ أقرب منهم للإيمان» (آنان در آن روز به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان)، حرف «لام» در آن به معنای «إلى» (به‌سوی / به) است؛ پس این وضعیتِ آنان نسبت به کفر صریح و آشکار است، وگرنه نفاق را با همین کار خود محقق ساخته بودند.

و فرمودهٔ پروردگار: «يَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ» (با دهان‌هایشان چیزی می‌گویند که در دل‌هایشان نیست)؛ یاد کردن از «دهان‌ها» برای تأکید و نیز برای نشان دادن تقابل میان دهان‌ها و دل‌هاست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۶۶ و ۱۶۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا أَصٰابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَي الْجَمْعٰانِ» (و آنچه در روز رویارویی دو گروه به شما رسید...) تا پایان این دو آیه [آل‌عمران: ۱۶۶-۱۶۷]؛ آیهٔ نخست: مؤید این معنای گذشته است که مراد از فرمودهٔ خداوند: «قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ» (بگو: آن از جانب خود شماست)، انتخاب فدیه از اسیران روز بدر است و شرطی که خودشان در پیشگاه خدا متعهد شدند؛ از این رو رسیدن این مصیبت به اذن خدا بوده است. اما وجه نخستِ یادشده ــ مبنی بر اینکه سبب نزدیک و بی‌واسطهٔ رسیدن مصیبت، سرپیچی خودتان بوده است ــ ظاهراً سازگاری روشنی با نسبت دادن مصیبت به اذن خدا ندارد، و این مطلب آشکار است.

و نیز زمینه‌چینی است تا این سخن به آن بپیوندد: «وَ لِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ» (و تا مؤمنان را معلوم دارد)؛ و با پیوستن آن، زمینه فراهم شود تا به وضعیت منافقان، سخنانی که بر زبان راندند، پاسخ به آن، و نیز بیان حقیقت این مرگ ــ که همان شهادت در راه خداست ــ پرداخته شود.