تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئٰاتِ أَنْ يَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ » (یا کسانی که کارهای ناشایست می‌کنند پنداشته‌اند که از ما پیشی می‌گیرند و بر ما چیره می‌شوند؟ چه بد داوری می‌کنند!). کلمهٔ «أم» منقطعه است (به معنای «بلکه»)، و مراد از عبارت « اَلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئٰاتِ » (کسانی که مرتکب بدی‌ها می‌شوند)، مشرکانی هستند که مؤمنان را شکنجه می‌کردند و از راه خدا بازمی‌داشتند؛ همان‌گونه که مراد از مردم در عبارت « أَ حَسِبَ النّٰاسُ » (آیا مردم پنداشتند...)، کسانی هستند که گفتند «ایمان آوردیم» و از بیم شکنجه و آزار، در معرض بازگشت از ایمان بودند.

و مراد از سخن خداوند که می‌فرماید: « أَنْ يَسْبِقُونٰا » (اینکه از ما پیشی گیرند)، غلبه یافتن و ناتوان ساختنِ خداوند از راه شکنجهٔ مؤمنان و بازداشتنِ آنان از راه خداست — بر پایهٔ آنچه سیاق آیات به دست می‌دهد.

و سخن خداوند: « سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ » (چه بد داوری می‌کنند!)، نادرست شمردنِ این گمانِ آنان است که می‌پنداشتند با نیرنگِ شکنجه کردن و بازداشتن مؤمنان، بر خدا پیشی می‌گیرند؛ زیرا این کار دقیقاً آزمونی از جانب خدا برای خودِ آنان و مانعی در مسیر سعادت خودشان است، و نیرنگِ بد جز دامن‌گیر اهلش نخواهد شد.

برخی گفته‌اند: مفاد آیه، توبیخ نافرمانان از میان مؤمنان است و آنان مقصود از عبارت « اَلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئٰاتِ » (کسانی که مرتکب بدی‌ها می‌شوند) هستند، و منظور از بدی‌ها نیز گناهانی جز شرک است که مرتکب می‌شوند؛ اما تو خود آگاهی که سیاق آیات با این نظر سازگاری ندارد.

برخی دیگر گفته‌اند: مراد از انجام بدی‌ها، عام است و هم شرک و هم ارتکاب دیگر گناهان را شامل می‌شود؛ ازاین‌رو آیه عام است و دلیلی ندارد آن را به خصوصِ شرک یا به خصوصِ دیگر گناهان به‌جز شرک اختصاص دهیم.

پاسخ این است که سنجیدنِ آیه از این حیث که در سیاقی ویژه قرار گرفته، یک مطلب است و نگریستن به آن به‌صورت مستقل و در خود، مطلبی دیگر؛ و آنچه نگاه نخست اقتضا می‌کند — که با در نظر گرفتن هدف سوره، محور اصلی هم همان است — همان معنایی است که پیش‌تر گفتیم. اما مقتضای نگاه دوم، عمومیت است و بر آن فرض، اشکالی هم وارد نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل