تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسٰاكِنِهِمْ » (و عاد و ثمود را [نیز هلاک کردیم] و بی‌گمان [سرنوشت آنان] از خانه‌هایشان برای شما آشکار شده است) تا آخر آیه. در اینجا سیاق کلام را برای تنوع بخشیدن تغییر داد و سخن را با یادکردِ عاد و ثمود آغاز کرد؛ و در آیهٔ بعدی نیز با نام بردن از قارون، فرعون و هامان شروع نمود، برخلاف داستانِ امت‌های یادشدهٔ پیشین که در آن‌ها ابتدا نام پیامبرانشان مانند نوح، ابراهیم، لوط و شعیب را آورد. عبارت « وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ » به فعلی مقدّر منصوب است که تقدیرش چنین بوده است: «و اذكر عادا و ثمود» (و عاد و ثمود را یاد کن).

و سخن خدای متعال: « وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ كٰانُوا مُسْتَبْصِرِينَ » (و شیطان کارهایشان را برایشان آراست و آنان را از راه [خدا] بازداشت، در حالی که بینا و اهل بصیرت بودند). آراستن اعمالشان توسط شیطان، کنایه‌ای استعاری از این است که کارهای زشتشان را نزد آنان محبوب ساخت و دلبستگی‌شان را به آن استوارتر کرد؛ و بازداشتنِ آنان از راه، رویگردان کردنشان از راه خداست که همان راه فطرت است. از همین رو برخی گفته‌اند: مراد از اهل بصیرت بودنِ آنان («مُسْتَبْصِرِينَ») این است که پیش از آن، بر فطرت ساده و بی‌پیرایه بوده‌اند.

اما ظاهر امر چنان‌که در تفسیر آیهٔ «كٰانَ النّٰاسُ أُمَّهً وٰاحِدَهً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِيِّينَ» (مردم امتی یگانه بودند، پس خدا پیامبران را برانگیخت) (بقره: ۲۱۳) گذشت، این است که دوران فطرت ساده و بی‌پیرایه پیش از بعثت نوح (ع) بوده است و عاد و ثمود پس از نوح بودند؛ بنابراین، بصیرت داشتنِ آنان پیش از بازماندنشان از راه خدا بدین معناست که بر پایهٔ عبادت خدا و آیین توحید می‌زیستند، و توحید همان دین فطرت است.