تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ قصص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْكُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِليٰ يَوْمِ الْقِيٰامَهِ مَنْ إِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ » (بگو: به من خبر دهید اگر خداوند روز را تا روز قیامت بر شما جاودان سازد، کدام معبود جز خدا برایتان شبی می‌آورد که در آن آرام گیرید؟)؛ یعنی در آن از خستگیِ ناشی از تلاش برای معاش بیاسایید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۱ و ۷۲ با هم

با این بیان، اشکالی که بر این دو آیه وارد شده برطرف می‌شود؛ اشکال این است که اگر فرض شود شب تا روز قیامت همیشگی گردد، دیگر آوردن روشنایی در کنار آن اصلاً تصوّرپذیر نیست؛ زیرا کسی که روشنایی را می‌آورد یا خدای متعال است یا غیر او: ناتوانیِ غیر خدا از این کار که آشکار است؛ و اگر خدای متعال بخواهد آن را بیاورد، مستلزم جمع‌شدنِ شب و روز با هم است و این امری محال است، و قدرت و اراده به امر محال تعلق نمی‌گیرد. همین سخن دربارهٔ روز نیز جاری است.

گاهی در پاسخ به این اشکال گفته‌اند مقصود از کلام الهی: « إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْكُمُ » (اگر خدا بر شما قرار دهد)، این است که: «اگر خدا اراده کند بر شما قرار دهد». اما چنان‌که می‌بینی این پاسخ سست و بی‌اساس است.

و نظیر این وجه در آیهٔ بعد دربارهٔ شب جاری نمی‌شود تا مثلاً درست باشد که گفته شود: «مَن إلهٌ غيرُ اللهِ يأتيكُم بظُلمةٍ» (کدام معبود جز خدا برای شما تاریکی‌ای می‌آورد؟)؛ زیرا آنچه آورده می‌شد اگر تاریکیِ محدودی می‌بود، برای آرامش‌یافتن بسنده نمی‌کرد، و اگر تاریکیِ ممتد و گسترده‌ای می‌بود، همان شب می‌شد.

و سخن خدای متعال: « أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ » (آیا نمی‌بینید؟)، یعنی دیدنی همراه با فهم و پندپذیری؛ و چون نه دیدند و نه شنیدند، پس نابینایان و ناشنوایانند. و چه لطیف است پایان‌بخشیدن به این دو آیه با عبارت‌های « أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ » و « أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ »؛ و شاید آیهٔ روز به بینایی اختصاص یافته به سبب تناسب روشناییِ روز با دیدن، و شنوایی برای آیهٔ شب مانده است که آن نیز با شب بی‌تناسب نیست.