تفسیر آیهٔ ۶۴ سورهٔ قصص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قِيلَ ادْعُوا شُرَكٰاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّهُمْ كٰانُوا يَهْتَدُونَ » (و گفته می‌شود: شریکان خود را بخوانید! پس آن‌ها را می‌خوانند، ولی پاسخی به آنان نمی‌دهند و عذاب را می‌بینند؛ کاش هدایت‌یافته بودند!). مراد از شریکانِ آنان، معبودهایی است که به گمان خودشان شریکان خدا بودند؛ از این رو آن‌ها را به مشرکان نسبت داد [و فرمود: شریکانتان]. مراد از فراخواندنشان نیز این است که آن‌ها را بخوانند تا یاری‌شان کنند و عذاب را از آنان برگردانند؛ به همین جهت فرمود:

« وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ » (و عذاب را دیدند) را پس از سخن خود: « فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ » (پس پاسخشان را ندادند) آورد.

و دربارهٔ فرمودهٔ او: « لَوْ أَنَّهُمْ كٰانُوا يَهْتَدُونَ » (اگر هدایت یافته بودند)، گفته شده است: جوابِ «لو» به دلیل دلالتِ کلام بر آن حذف شده و در تقدیر چنین است: «لو أنهم كانوا يهتدون لرأوا العذاب» (اگر هدایت می‌یافتند، عذاب را می‌دیدند)؛ یعنی باور می‌کردند که عذابْ حق است. و ممکن است «لو» برای تمنّی (آرزو) باشد؛ یعنی: کاش هدایت می‌یافتند.