تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اِرْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّهً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ » (به سوی آنان بازگرد؛ بی‌گمان با سپاهیانی به سراغشان می‌آییم که در برابرشان توانی ندارند، و حتماً آنان را خوار و زبون از آنجا بیرون می‌رانیم). مخاطبِ این فرمان، رئیس فرستادگان است، و ضمیرهای جمع به ملکهٔ سبا و قوم او بازمی‌گردد. «قِبَل» به معنای توان و طاقت است، و ضمیر در «بِهٰا» به سبا برمی‌گردد. عبارت « وَ هُمْ صٰاغِرُونَ » (در حالی که زبون و خوارند) تأکیدی است بر آنچه پیش از آن آمده («أَذِلَّةً»)، و لام در « فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ » (حتماً به سراغشان می‌آییم) و « لَنُخْرِجَنَّهُمْ » (حتماً بیرونشان می‌رانیم) برای سوگند است.

از آنجا که هدیه فرستادنِ آنان به جای پیروی از فرمان سلیمان — که فرموده بود: « وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ » (و تسلیم‌شده نزد من آیید) — در ظاهر نشان‌دهندهٔ خودداری از تسلیم شدن بود، او با توجّه به این موقعیت چنین فرض کرد که تسلیم نخواهند شد؛ از این رو، آنان را به فرستادن سپاهیانی تهدید کرد که تاب ایستادگی در برابرشان را ندارند. به همین دلیل، تاختن سپاهیان بر آنان را مستقیماً بر بازگشت فرستاده مترتب ساخت، بی‌آنکه آن را به تسلیم‌نشدنشان مشروط کند؛ پس فرمود: « اِرْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ » (به سوی آنان بازگرد، که حتماً با سپاهیانی به سراغشان می‌آییم...) و نفرمود: «بازگرد؛ پس اگر تسلیم‌شده نزد من نیامدند، با سپاهیانی به سراغشان می‌آییم...»، هرچند بازگشت معنا به همین است؛ زیرا فرستادن سپاهیان و بیرون راندنِ خوارکنندهٔ آنان از سبا، در هر حال مشروط به تسلیم‌نشدنِ آنان بود.

سیاق آیات گواهی می‌دهد که آن حضرت (ع) هدیه‌شان را به خودشان بازگرداند و آن را از آنان نپذیرفت.