تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَيْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِيَ اللّٰهُ خَيْرٌ مِمّٰا آتٰاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ » (پس هنگامی که [فرستاده یا هدیه] نزد سلیمان آمد، گفت: آیا مرا با مالی مدد می‌رسانید؟! آنچه خدا به من داده بهتر از چیزی است که به شما داده است، بلکه شما هستید که به هدیه‌تان شادمان می‌شوید)؛ ضمیرِ فاعلی در «جَاءَ» (آمد) به مالی برمی‌گردد که به او هدیه داده شده بود، یا به فرستاده‌ای که هدیه را آورد.

پرسش در سخن او: « أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ » (آیا با مالی به من کمک می‌رسانید؟!) برای توبیخ است، و خطاب متوجه فرستاده و فرستنده است (از باب غلبه دادن حاضر بر غایب)؛ و سرزنش کردنِ همهٔ قوم بدون مشخص کردن ملکه در میانشان، درست مانند سخنِ پیشین ملکه است که گفت: « وَ إِنِّي مُرْسِلَهٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّهٍ » (من به‌سویشان هدیه‌ای می‌فرستم)، چنان‌که بدان اشاره کردیم.

برخی جایز دانسته‌اند که خطاب تنها متوجه فرستادگان باشد که گروهی بودند، اما این نادرست است؛ زیرا امداد و کمک‌رسانی کارِ فرستادگان نبود، بلکه کار فرستندهٔ آنان بود، پس معنا ندارد توبیخ تنها متوجه آنان شود. نکره آمدنِ «مال» (در «بِمَالٍ») برای ناچیز شمردنِ آن است، و مقصود از «بما آتاني الله» (آنچه خدا به من داده است)، پادشاهی و پیامبری است.

معنای سخن این است: آیا با مالی ناچیز به من کمک می‌رسانید که در برابر آنچه خدا به من بخشیده هیچ بهایی نزد من ندارد؟! در حالی که نبوت، پادشاهی و ثروتی که خدا به من داده، به‌مراتب بهتر از چیزی است که به شما داده است.

و سخن او: « بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ » (بلکه شما به هدیه‌تان شادمان می‌شوید)، اعراض (روی‌گردانی) از توبیخ دربارهٔ کمک مالی، به‌سوی توبیخ دربارهٔ شادمانی‌شان به هدیه‌شان است؛ یعنی کمک کردن شما به من با مالی که در برابر بخشش خدا به من ارزشی ندارد ناپسند است، و شادمانی شما به هدیه‌تان به‌خاطر بزرگ شمردن و خودباختگی در برابر آن، ناپسندتر است.

و گفته شده است: مراد از «هدیه‌تان»، همان هدیه‌ای است که به شما پیشکش می‌شود، و معنا چنین است: بلکه شما به هدایایی شادمان می‌شوید که به سبب دوست داشتنِ مالِ بیشتر به شما پیشکش می‌گردد؛ امّا من برای این مالِ دنیوی ارزشی قائل نیستم. البته دور بودنِ این معنا [از ظاهر آیه] آشکار است.