تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاّٰ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ » (مگر کسی که ستم کرده، سپس به جای بدی نیکی نشانده است، که من آمرزنده و مهربانم)؛ آنچه سزاوار است در اینجا گفته شود—و خدا داناتر است—این است که چون آیه‌ی پیشین خبر داد که پیامبران ایمن‌اند و نمی‌ترسند، از آن فهمیده می‌شد که غیر پیامبران یعنی ستمکاران ایمن نیستند و حق دارند بترسند. از این رو، خداوند در این آیه حالِ اهل توبه را از میان ستمکاران استثنا کرد و نشان داد که آنان به سبب توبه‌شان و تبدیل کردنِ ستم خود—که همان بدی است—به نیکی پس از بدی، آمرزیده و مشمول رحمت شده‌اند؛ پس آنان نیز دیگر ترسی نخواهند داشت.

بنابراین، استثنا در اینجا از «المرسلین» و از نوع استثنای منقطع (استثنایی که مستثنا در واقع جزو افرادِ مستثنامنه نیست) است. مراد از ظلم، مطلق نافرمانی و گناه است؛ و مقصود از «نیکی پس از بدی»، توبه پس از گناه یا کار شایسته پس از کار بد است. معنای آیه چنین است: اما هر کس با ارتکاب معصیت ستم کرده، سپس آن را با نیکی پس از بدی و توبه پس از گناه، یا با کردار شایسته پس از کردار بد دگرگون ساخته باشد، همانا من بسیار آمرزنده و مهربانم؛ ستم او را می‌آمرزم و به او مهر می‌ورزم، پس نباید پس از آن از چیزی بترسد.