تفسیر آیهٔ ۲۱۹ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در «مجمع البیان» آمده است: دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ تَقَلُّبَكَ فِي السّٰاجِدِينَ » (شعراء: ۲۱۹) [و گردشِ تو را در میان سجده‌کنندگان می‌بیند]، گفته شده است: معنایش این است: «گردش و انتقال تو در صلب‌های سجده‌کنندگانِ یکتاپرست از پیامبری به پیامبر دیگر، تا آنکه تو را به صورت پیامبر ظاهر ساخت». این سخن در روایت عطاء و عِکرمه از ابن‌عباس نقل شده و همان است که از امام باقر و امام صادق (ع) نیز روایت گشته که فرمودند: «مراد، انتقال در صلب‌های پیامبران، پیامبری پس از پیامبری دیگر است تا آنکه خداوند او را از صلب پدرش بیرون آورد؛ آن هم از پیوندی مشروع و پاک، نه از زنا و ناپاکی، از زمان آدم (ع) تاکنون».

می‌گویم: دیگر راویان شیعه نیز این معنا را روایت کرده‌اند، و در کتاب «الدر المنثور» هم از ابن‌ابی‌حاتم، ابن‌مردویه، ابونعیم و دیگران از ابن‌عباس و دیگر راویان نقل شده است.

و در «مجمع البیان»، جابر از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمود: «پیش از من نه [سر از سجده و رکوع] بردارید و نه پیش از من [به سجده و رکوع] روید؛ زیرا من شما را از پشت سرم می‌بینم همان‌گونه که از پیشِ رویم می‌بینم.» سپس این آیه را تلاوت فرمود.

می‌گویم: مراد پیامبر (ص) گذاشتن پیشانی بر زمین و برداشتن آن در سجده است؛ و در کتاب «الدر المنثور» نیز این روایت از ابن‌عباس و دیگران نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۱۸ و ۲۱۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِي يَرٰاكَ حِينَ تَقُومُ وَ تَقَلُّبَكَ فِي السّٰاجِدِينَ » (همان کس که تو را هنگامی که برمی‌خیزی می‌بیند، و دگرگونی و جابه‌جایی‌ات را در میان سجده‌کنندگان). ظاهر این دو آیه ــ بر پایهٔ آنچه در آغاز به ذهن می‌رسد ــ این است که مراد از سجده‌کنندگان، مؤمنانی هستند که در نماز سجده می‌گزارند و پیامبر خدا (ص) نیز در نماز جماعت در جمع آنان است؛ و به قرینهٔ تقابل، مراد از «حِينَ تَقُومُ»، ایستادن در نماز است. بنابراین معنا چنین خواهد بود: همان خدایی که تو را می‌بیند و در هر دو حالتِ قیام و سجود در برابر دیدگان او هستی، در حالی که در میان سجده‌کنندگان جابه‌جا می‌شوی و همراه با مؤمنان نماز می‌گزاری.

دربارهٔ معنای این آیه، روایاتی از طریق شیعه و اهل‌سنت نقل شده است که ان‌شاءالله در بحث رواییِ آینده به آن‌ها خواهیم پرداخت.

تفسیر آیه‌های ۲۱۴ تا ۲۲۰ با هم

در این آیات ــ با توجه به معنایی که پیش‌تر گذشت ــ مایهٔ دلداری و آرامش‌بخشی برای پیامبر (ص)، مژدهٔ نجات برای مؤمنان، و هشداری همراه با وعیدِ عذاب برای کافران نهفته است. ادامه در متن کامل